ΤΟΥ ΘΕΟΧΑΡΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ*
Θα διαβάζατε ποτέ μια ποιητική συλλογή δίχως να γνωρίζετε τίποτα για τον ποιητή, που την έγραψε; Τι θα κάνατε αν έπεφτε στα χέρια σας μια ποιητική συλλογή χωρίς βιογραφικά στοιχεία; Είναι αλήθεια, πως όταν διαβάζουμε μια ποιητική συλλογή, θέλουμε να γνωρίσουμε, που και πότε γεννήθηκε ο ποιητής, ποιες είναι οι σπουδές του, αν υπάρχουν, αν έχει εκδόσει άλλα έργα και ποια είναι τα ενδιαφέροντά του πέρα από την ποίηση. Όμως, η έλλειψη βιογραφικών στοιχείων μπορεί και να υποβοηθά μια ποιητική συλλογή, καθώς αφήνει ένα μυστήριο να πλανάται γύρω από τον δημιουργό της. Σε τελική ανάλυση, τι θέλουμε να γνωρίσουμε; Τα ποιήματα ή τον ποιητή; Αν είμαστε αληθινοί εραστές της ποίησης, θα προτιμήσουμε τα ποιήματα. Κανείς δεν γνωρίζει, ποιοι έγραψαν τα δημοτικά τραγούδια, όμως, κανείς δεν αμφισβητεί την διαχρονική αξία τους. Πόσο μάλλον, που οι ανώνυμοι ποιητές των δημοτικών τραγουδιών ήταν απλοί άνθρωποι του λαού, χωρίς περισπούδαστους τίτλους και περγαμηνές.
Τα ίδια με όσα γράψαμε παραπάνω ισχύουν όσον αφορά και την έλλειψη προλόγων και βαρύγδουπων εισαγωγών. Αν ένα ποιητικό έργο αξίζει, τότε μιλάει από μόνο του. Οι πρόλογοι και οι εισαγωγές χρησιμοποιούνται συνήθως, σε μια απέλπιδα προσπάθεια κατανόησης δυσνόητων ποιημάτων, από το αναγνωστικό κοινό.
Ένα ποιητικό έργο χωρίς βιογραφικά στοιχεία και χωρίς προλόγους και εισαγωγές είναι και η ποιητική συλλογή της Στέλλας Μιχαηλίδου: «Φωνές σιωπής», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις “Vakxikon.gr”.
Το πρώτο στοιχείο, που τραβάει την προσοχή του αναγνώστη, είναι ο τίτλος: Φωνές σιωπής. Εδώ έχουμε ένα οξύμωρο, που έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον από πολλούς ποιητές. Μιλά η σιωπή, εκκωφαντική σιωπή, φωνάζει η σιωπή, είναι μόνο λίγες από τις ποιητικές εκφράσεις, που συναντάμε αρκετά συχνά, αλλά εδώ ο τίτλος μπορεί να ερμηνευτεί με δύο εκδοχές. 1): Φωνές σιωπής είναι τα διαλείμματα, που κάνει η ποιήτρια ανάμεσα σε μεγάλες σιωπηλές περιόδους για να πει αυτό που θέλει, όταν νομίζει ότι είναι η κατάλληλη στιγμή για να το πει. 2): Φωνές σιωπής είναι τα ίδια τα ποιήματα γιατί ενώ γράφονται με απόλυτη προσήλωση και σιωπή, προκαλούν θόρυβο, πολλές φορές και πάταγο.
Περνώντας στο περιεχόμενο, βλέπουμε πως τα ποιήματα, που περιλαμβάνονται είναι ως επί το πλείστον άτιτλα. Άλλα ποιήματα είναι ολιγόστιχα και άλλα πολύστιχα, χωρίς να πλατειάζουν, με μια μερική προτίμηση της ποιήτριας σε μικρές φόρμες. Ποίηση λιτή χωρίς περιττά στολίδια και φιοριτούρες.
Ένα σεβαστό μέρος της ποιητικής συλλογής της Στέλλας Μιχαηλίδου «Φωνές σιωπής» είναι αφιερωμένο στον έρωτα. Ο έρωτας φέρνει την αγάπη. Η αγάπη φέρνει τα όνειρα. Τα όνειρα φέρνουν την φυγή. Η φυγή φέρνει την ανατροπή. Μήπως και ο έρωτας δεν είναι μια ανατροπή του μέχρι πρότινος συναισθηματικού μας κόσμου;
Όμως, ο έρωτας δεν οδηγεί πάντα σε μια ιδανική κατάσταση, όπου το ζευγάρι μένει ερωτευμένο μια ζωή. Υπάρχει ο έρωτας από απόσταση. Υπάρχει ο χωρισμός, που μερικές φορές είναι απαραίτητος, όσο οδυνηρός κι αν είναι: «Ποια καράβια θα με ταξιδέψουν; Ποια; / Δε σε νοιάζει που μου λείπεις / και δακρύζω. / Φεύγω.» Άρα, μερικές φορές, η φυγή ίσως να είναι η πιο σωστή απόφαση.
Γράφοντας για τον έρωτα η Στέλλα Μιχαηλίδου γίνεται σε ορισμένες περιπτώσεις αποφθεγματική δείχνοντάς μας πως τα πιο ολιγόστιχα ποιήματα δεν έχουν τίποτα να ζηλέψουν από τα ποιήματα-ωκεανούς, που γράφονται σήμερα για τον έρωτα: «Μη μ’ αγαπάς γι’ αυτό που είμαι / αγάπα με γι’ αυτό που έχεις μέσα σου / για μένα.» Απλή ποίηση, που έρχεται σε αντίθεση με ερωτικά παραληρήματα, που έχουμε διαβάσει κατά καιρούς.
Όμως, όσο κι αν ακούγεται παράξενο, υπάρχει και ο έρωτας με τα αντικείμενα. Αντικείμενα, που ενέπνευσαν την Στέλλα Μιχαηλίδου να γράψει στίχους, που της κράτησαν συντροφιά, όπως το πολυαγαπημένο τζάκι, που όταν βρέχει, η ποιήτρια κάθεται δίπλα του και νιώθει ότι γράφουν και οι δύο «με κάρβουνο και μελάνι».
Σε μια όμορφη ποιητική συλλογή, φρονούμε πως ο κάθε αναγνώστης βρίσκει ένα δικό του αγαπημένο ποίημα. Το ποίημα της Στέλλας Μιχαηλίδου, που θεωρούμε ομορφότερο βρίσκεται στη σελίδα 33 και είναι αφιερωμένο στη μνήμη του πατέρα της ποιήτριας και περιγράφει τα συναισθήματα, που της γεννά η απεικόνισή του σε ένα κάδρο. Το ποίημα είναι συγκλονιστικό και αποδεικνύει ότι σε στιγμές μεγάλου πόνου, οι ποιητές μας δίνουν τους καλύτερούς τους στίχους.
Στις «Φωνές Σιωπής», οι υπαρξιακές αγωνίες, ο φόβος του θανάτου, η φθορά του χρόνου και τα γηρατειά είναι μερικά από τα θέματα, που απασχολούν την ποιήτρια και μας τα μεταφέρει με ένα τρόπο απέριττο και συνάμα περιεκτικό: «Μα πάλι θρηνώ / στους χτύπους της καρδιάς / της ημερομηνίας λήξης.» Με αυτούς τους στίχους η Στέλλα Μιχαηλίδου εκφράζει την τραγικότητα του ανθρώπου, που είναι το μόνο έμβιο ον, που γνωρίζει ότι θα πεθάνει.
Όμως, παρά τις υπαρξιακές αγωνίες, παρά το φόβο του θανάτου και την τραγικότητα του ανθρώπου, που αναφέραμε πιο πάνω, η ποιήτρια δεν απογοητεύεται. Δεν μας συμβουλεύει να κλειστούμε στον εαυτό μας και να σταυρώσουμε τα χέρια περιμένοντας το μοιραίο, αλλά ίσα-ίσα μας προτρέπει να χαμογελάμε και να κοιτάμε μπροστά. «Προχώρα! / Τίποτα δε μένει στάσιμο.», θα γράψει, παραπέμποντάς μας στην φιλοσοφία του Ηράκλειτου. Κι αν έρθουν δύσκολες στιγμές και παρουσιαστούν ψευδαισθήσεις παραίτησης και χαλάρωσης, δεν είναι παρά όνειρα κακά, που πρέπει να τα διώξουμε για να νιώσουμε την ελευθερία: «Λίγες ερωτήσεις / και η υποψία, το κακό το όνειρο / κάνει φτερά. / Πάλι ελεύθερη. / Πάλι εγώ.» Άρα ο άνθρωπος μόνο, όταν είναι ελεύθερος, μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του.
Πολλοί σύγχρονοι ποιητές θέλοντας να αιτιολογήσουν τον τρόπο γραφής τους, γράφουν ποιήματα, που αναφέρονται στην ποίηση. Γιατί γράφουν; Πως γράφουν; Από πού εμπνέονται; Ποιες είναι οι επιρροές τους; Δυστυχώς, οι περισσότεροι καταφεύγουν σε κοινοτοπίες ή προσπαθούν να εξηγήσουν κάτι που και για τους ίδιους είναι ανεξήγητο. Η Στέλλα Μιχαηλίδου δίνει τις δικές της απαντήσεις με δύο ποιήματα πρωτότυπα σε σύλληψη και ευρηματικά. Ο ποιητής γράφει πρώτα για τον εαυτό του και αυτό δεν είναι εγωιστικό. Ξεκινάει από την εσωτερική ανάγκη του ανθρώπου για δημιουργία. Ακόμα και η λιγότερο αυτοαναφορική ποίηση, ακόμα και η πιο στρατευμένη στην υπηρεσία μιας καλύτερης κοινωνίας ποίηση, ξεκινά από αυτή την ανάγκη. Και η έμπνευση; Ο ποιητής μπορεί να εμπνευστεί απ’ οπουδήποτε, όμως, αν δεν σημειώσει τον πρώτο στίχο την ώρα της έμπνευσης, το ποίημα χάνεται για πάντα. Όπως, έχει γράψει ο Paul Valery: «Τον πρώτο στίχο μας τον δίνουν οι θεοί» για να συμπληρώσει ο Διονύσιος Σολωμός ότι το ποίημα γράφεται «με καιρό και κόπο». Διαβάζοντας τα ποιήματα της Στέλλας Μιχαηλίδου διαπιστώνουμε ότι μόνο με καιρό και κόπο θα μπορούσαν να έχουν γραφτεί.
Αρκετά ενδιαφέρον παρουσιάζει και το ποίημα στη σελίδα 44, που αναφέρεται στην Αραβία με μια περιγραφή πολύ όμορφη, που θα ζήλευαν αρκετοί συγγραφείς ταξιδιωτικών εντυπώσεων. Το ποίημα τελειώνει με λέξεις στα αραβικά, που μιλάνε για παγκόσμια ειρήνη, δείχνοντάς μας πως η ποίηση της Στέλλας Μιχαηλίδου έχει διεθνιστικό προσανατολισμό.
Τα τελευταία ποιήματα της συλλογής «Φωνές σιωπής» είναι ολιγόστιχα και θα ‘λεγε κανείς ότι η Στέλλα Μιχαηλίδου χάνεται στα μονοπάτια της σκέψης της, όμως, φρονούμε πως η φαντασία της ποιήτριας την οδηγεί σε πολύ λιγότερο μπερδεμένα μονοπάτια από πολλούς καταξιωμένους σήμερα ποιητές. Για να ακολουθήσουμε λίγο τη φαντασία της ποιήτριας, παραθέτουμε λίγους στίχους, που κοσμούν το οπισθόφυλλο του βιβλίου της: «Δαίμονες τριγυρίζουν / στο μυαλό μου / κι εχθροί αόρατοι. / Μια συνουσία σκέψεων / τετραπληγικής ψυχής.» Όμως, ακόμα και σε αυτά τα ποιήματα οι προτροπές της ποιήτριας συνεχίζονται. Ο άνθρωπος πρέπει να πετάει με τα δικά του φτερά ακόμα κι αν είναι ένα καρυδότσουφλο στο πέλαγος.
Συμπερασματικά, η ποιητική συλλογή της Στέλλας Μιχαηλίδου «Φωνές σιωπής» είναι μια αρκετά αξιόλογη απόπειρα ποιητικής γραφής. Ο πρόσφατα εκλιπών Ουμπέρτο Έκο είχε γράψει: «Η τέχνη του διαβάσματος έγκειται στο να ξέρεις ποιες σελίδες να πηδήξεις». Προτρέπουμε, λοιπόν, τον αναγνώστη, από το βιβλίο της Στέλλας Μιχαηλίδου, να μην παραλείψει καμιά σελίδα.
*Το παραπάνω αποτελεί κείμενο ομιλίας, που διαβάστηκε στην εκδήλωση: «Ελλάδα-Σλοβενία: Η ποίηση ενώνει», που οργάνωσε το περιοδικό “Vakxikon.gr” στις 17 Μαρτίου 2016.
Δείγμα ποιήματος από τη συλλογή
Παρουσίαση
Απομεσήμερα μιας νιότης ξεχασμένης,
Παπαρούνες της καρδιάς μου.
Φεγγοβολώ το άπειρο,
σ’ αναπολώ.
Στις μελωδίες της καρδιάς μου
θέλω να τραγουδήσεις
εκείνο τ’ όμορφο, γλυκό χαιρέτισμά σου.
Φίλα με, παντού και πάντα
σε νοσταλγώ.
To Koskino 