Μέρος ευρύτερης μεταφραστικής εργασίας πάνω στο έργο του Lesego Rampolokeng
Μετάφραση, ανάλυση και βιογραφικές σημειώσεις: Ασημίνα Λαμπράκου
LINES FOR VINCENT
Στίχοι για τον Βίνσεντ
(Lesego Rampolokeng – μετάφραση: [Ασημίνα Λαμπράκου])
Του έβγαλαν το δόντι
μ’ ένα ζευγάρι πένσες, προτού πεθάνει.
Του έβγαλαν τα νύχια,
επειδή ήθελαν να χάσει το θάρρος του.
Έκοψαν τα γεννητικά του όργανα
μ’ ένα χασαπομάχαιρο.
Ενώ αιμορραγούσε, τον έγδαραν
κι άφησαν το αίμα του να ρέει με τον άνεμο.
Το μήνυμα έσκασε μέσα μου
στην κόκκινη οργή μιας καταιγίδας,
χτυπώντας σκληρά στο πίσω μέρος της ντροπής μου.
Κι ακόμη το κέλυφος της μνήμης ρίχνει ζάρια.
Ας το πάμε με τη σειρά.
Κανείς από όσους ξέρω δεν είδε το πτώμα του Βίνσεντ.
Και οι αποδείξεις καθαρίστηκαν καλά
από τον στρατιωτικό που ζούσε
με τον αγώνα να παραμείνει ανθρώπινος.
Ναι, ο άντρας στην εξουσία
έκανε μια συμφωνία σε κιλά αίματος και σάρκας.
Θάψαμε ένα άδειο φέρετρο, συμβολικά.
Λένε, ένα τσακάλι μετέφερε το κεφάλι του μακριά.
Λένε, μια σφαίρα έκλεισε τον λογαριασμό.
Ο θρύλος λέει:
στριφογύριζαν το κεφάλι του στον αέρα
και τα οστά θα είχαν φτιάξει έναν θρόνο
για τον πρόεδρο.
Ακρωτηρίασαν και σοδόμησαν το νεκρό του σώμα.
Ο Βίνσεντ ήταν ξάδελφός μου·
δολοφονήθηκε από βαναυσότητα
και ενός έθνους τη φονική δόξα.
Του έδειξα τις πρώτες μου ηβικές τρίχες
και, την εποχή της σύγχυσής μου,
μου έδειξε το μονοπάτι και τον τρόπο να διαβώ.
Μα έλαβα ένα χτύπημα
από το σοκ της ανακάλυψης της θνητότητας.
Όρθιος, με κουβέρτα την ομίχλη,
σύρθηκε μέσα στον καπνό απ’ της οβίδας την πορδή
για να πεθάνει στο Κοματιπόορτ,
τόπο όπου σφραγίστηκε
η συμφωνία του κοπροθανάτου.
Η δικαιοσύνη λαβώθηκε στα πεδία του φόνου.
Ο Βίνσεντ σ’ έναν λόφο από κατακόκκινο χρώμα,
με το ρίγος τυλιγμένο γύρω του.
Μια ανεμοθύελλα μέσα του,
κουκουλωμένος κάτω από κουβέρτα φόβου.
Όπως η συνειδητοποίηση του φόνου μεγάλωνε,
κι η καταιγίδα φυσούσε ακόμη.
Τη νύχτα πνίγηκα στον ιδρώτα,
στη θέα ενός πλατιού χαμόγελου θανάτου,
με ένα όπλο να σημαδεύει τον εγκέφαλό μου.
Και το αποκάλεσαν επινόημα
μιας πυρετώδους φαντασίας.
Κι ακόμη
βλέπω τα φτιασιδωμένα τους πρόσωπα στις ειδήσεις
να τρέμουν καθώς τους παρακολουθώ
να ρίχνονται στο κοτόπουλο, γευματίζοντας,
στις λιμουζίνες τους –
αφότου το φλας της κάμερας άστραψε–τρέμω
και θέλω να ακούσω την άποψή τους:
γιατί τόσες ζωές ξεπουλήθηκαν.
Μα οι ερωτήσεις μου γεννιούνται ευνουχισμένες.
Δεν έχει νόημα
να ανακατεύω το δισκοπότηρο της επανάστασης,
όταν ό,τι μπορεί να αποφέρει
είναι μια χώρα γεμάτη κάμπιες σε παροξυσμό.
Η μητέρα δεν μπορούσε να σταματήσει
να κουνάει το κεφάλι της.
Έτσι βεβαίωσαν ότι ήταν τρελή
και την κλείδωσαν στη μοναξιά της.
Η βόμβα, η σφαίρα, η λεπίδα, το δηλητήριο
ή απλώς η σιωπή
μπορούν να απαλύνουν
την ακατανίκητη οδύνη του μυαλού μου.
Καθώς η γλώσσα μου τινάζεται,
ξέρω — μπορεί να συναντήσω
τον θάνατο του λόγου.
Μα λένε πως η μνήμη είναι δρόμος μακρύς,
που γίνεται χειρότερος
από το βαρύ φορτίο
της βίας.
σημείωση μετάφρασης: το ποίημα διαμορφώνεται παρεμβατικά στην hip hop αρχική εκδοχή του, ώστε να διευκολύνει αναγνωστικά εκείνον που θα αντέξει να το αγγίξει, και να το διαβάσει.
ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΝΑΛΥΣΗΣ
Το Lines for Vincent γράφεται από μια φωνή που γνωρίζει ότι ο λόγος δεν επαρκεί και παρ’ όλα αυτά δεν υποχωρεί.
Στο Lines for Vincent το ποιητικό υποκείμενο του Rampolokeng στέκεται μέσα στο τραύμα, αποδέχεται την ασυνέχεια, την αποσπασματικότητα, την ένταση. Η βία εγγράφεται στο ποίημα ως διατάραξη της γλώσσας: οι εικόνες εμφανίζονται απότομα, οι συνδέσεις χαλαρώνουν, ο ρυθμός γίνεται κοφτός, σωματικός. Η γραφή λειτουργεί ως ίχνος της επίδρασης των γεγονότων επάνω στη φωνή που μιλά. Έτσι, το ποίημα συγκροτεί μια στάση γραφής που δεν διεκδικεί αποκατάσταση ή νοηματική πληρότητα, αλλά εμμένει στην παρουσία, στην ένταση και στη μνήμη που δεν ησυχάζει.
Μορφικά, το ποίημα κινείται ανάμεσα στον προφορικό ρυθμό και στη σιωπή της γραφής. Οι μακρείς, συχνά κατακερματισμένοι στίχοι, οι επαναλήψεις, οι απότομες μετατοπίσεις από το προσωπικό στο πολιτικό και από το γεγονός στον θρύλο, συγκροτούν μια γλώσσα που δεν «κυλά» αλλά σκοντάφτει.
Η ποίηση αντιστέκεται στη ροή, δεν εξομαλύνει.
Το Lines for Vincent δεν ζητά να διαβαστεί εύκολα.
Ζητά να αντέξει κανείς να το διαβάσει.
Και αυτό ακριβώς το καθιστά ένα από τα πιο σκληρά και αναγκαία ποιήματα του Rampolokeng: ένα ποίημα όπου η μνήμη δεν σώζει, αλλά επιμένει —
και όπου ο λόγος, απειλούμενος διαρκώς με τον θάνατό του, εξακολουθεί να μιλά.
*
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ:
Ο Lesego Rampolokeng είναι Νοτιοαφρικανός ποιητής, συγγραφέας θεατρικών έργων, περφόρμερ και μουσικός. Γεννήθηκε το 1965 στο Σοβέτο (Soweto), σε ένα περιβάλλον όπου η βία του απαρτχάιντ, οι απαγορεύσεις και η καθημερινή εμπειρία της καταπίεσης δεν αποτέλεσαν απλώς ιστορικό φόντο, αλλά καθοριστική συνθήκη διαμόρφωσης συνείδησης και λόγου.
Τριάντα χρόνια μετά την πρώτη του εμφάνιση στα γράμματα, η φωνή του Rampolokeng παραμένει μία από τις πιο ισχυρές, άτεγκτες και ανυποχώρητες συνειδήσεις της νοτιοαφρικανικής λογοτεχνίας. Ο λόγος του δεν επιδιώκει τη συμφιλίωση ούτε την παρηγορία· αντιθέτως, επιμένει στη ρήξη, στη μνήμη και στην αποκάλυψη των μηχανισμών που συνεχίζουν να παράγουν βία και ανισότητα, ακόμη και μετά την τυπική κατάρρευση του απαρτχάιντ.
Σε συνέντευξή του το 2011, στο πλαίσιο του αφιερώματος South Africa – Land of Contrasts(), ο Rampolokeng υπογραμμίζει ότι η γέννησή μας είναι ήδη μια πολιτική πράξη. Υπό αυτό το πρίσμα χαράσσει τη στάση και την πορεία του, με την ακλόνητη πεποίθηση ότι η τέχνη δεν είναι θέαμα· είναι πράξη. Σε αυτήν την πράξη δεν «εκτελεί» την τέχνη του — είναι ο ίδιος η τέχνη του. Κάθε ποίημα λειτουργεί ως διακήρυξη επιβίωσης μέσα σε ένα σύστημα που, παρά τις αλλαγές ονομάτων και προσωπείων, εξακολουθεί να βασίζεται στη βία, στην αποσιώπηση και στην κανονικοποίηση της αδικίας.
Μεγαλωμένος ανάμεσα σε συρματοπλέγματα και εξεγέρσεις, αναγνωρίζει από νωρίς ότι η γλώσσα μπορεί να μετατραπεί σε όπλο — όχι για να σκοτώσει, αλλά για να αποκαλύψει. Ο λόγος του δεν στοχεύει στη λύτρωση του αναγνώστη· τον καλεί, μάλλον, σε μια κατά μέτωπο αντιπαράθεση με εκείνο που οι κοινωνίες επιλέγουν συστηματικά να ξεχνούν. Η ποίησή του λειτουργεί ως αντίσταση στη λήθη, ως πράξη μνήμης και άρνησης των ψευδαισθήσεων μιας «ελευθερίας» που παραμένει άνιση και ελλειμματική. Το έργο του Rampolokeng συνομιλεί βαθιά με τη σκέψη του Frantz Fanon, του Steve Biko και τη φιλοσοφία της Black Consciousness, ενώ συγγενεύει αισθητικά και πολιτικά με ποιητές όπως ο Mafika Gwala και ο Keorapetse Kgositsile. Παράλληλα, έχει ασκήσει ουσιαστική επιρροή σε νεότερους Νοτιοαφρικανούς ποιητές και περφόρμερ, μεταξύ των οποίων οι Kgafela Oa Magogodi, Lebo Mashile και Khulile Nxumalo.
*σημείωση μετάφρασης: Το ποίημα Lines for Vincent, που παρουσιάζεται στο παρόν κείμενο, προέρχεται από αρχειακό υλικό σε μορφή PDF, το οποίο επιμελήθηκε ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Κέιπ Τάουν Kelwyn Sole για διδακτικούς σκοπούς, κατόπιν συνεννόησης με τον ίδιο τον καθηγητή. Το ποίημα αυτό συμπυκνώνει χαρακτηριστικά τη γραφή του Rampolokeng: έναν λόγο σωματικό, πολιτικά φορτισμένο, αμείλικτο, που αρνείται να εξωραΐσει την εμπειρία και επιμένει να την εκθέτει σε όλη της την ωμότητα. Η ποίηση του Lesego Rampolokeng δεν ζητά συναίνεση. Ζητά εγρήγορση.
(*) συνέντευξή του L. R. στο 2010sdafrika – Νότια Αφρική: Χώρα των Αντιθέσεων, 7 Φεβρουαρίου 2011, (SÜDAFRIKA – Land der Kontraste), ανακτήθηκε από το Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20130814232215/http://2010sdafrika.wordpress.com/2011/02/07/interview-with-lesego-rampolokeng
Πηγές:
Lesego Rampolokeng, συνέντευξή στο 2010sdafrika.wordpress.com (αρχειοθετημένη στο Web Archive, 2011
Poetry International / Poetry Foundation – βιογραφικά στοιχεία και παρουσίαση
African Poetry Digital Portal (University of Nebraska)
Kelvyn Sole, pdf
Ασημίνα Λαμπράκου
Μετάφραση και κριτική ανάγνωση ποίησης
To Koskino 