*From the book Minimal Fictions, asylum arts, santa maria 1994.

JAN SVANKMAJER*


1

Να θυμάσαι ότι υπάρχει μόνο μια μορφή “ποίησης”. Το αντίθετο της ποίησης είναι η επαγγελματική δεξιοτεχνία. Προτού ξεκινήσεις να κάνεις μια ταινία, γράψε ένα ποίημα. ζωγράφισε μια εικόνα, φτιάξε ένα κολλάζ, γράψε ένα μυθιστόρημα ή ένα δοκίμιο κ.λπ. Μόνο καλλιεργώντας την ικανότητα σου να εκφράζεσαι οικουμενικά διασφαλίζεις ότι θα κάνεις μια καλή ταινία.

2

Παραδόσου στις εμμονές σου. Δεν υπάρχει τίποτα καλλίτερο. Οι εμμονές είναι τα λείψανα της παιδικής ηλικίας. Και οι πλέον πολύτιμοι θησαυροί έρχονται από τα βάθη της παιδικής ηλικίας. Πρέπει να κρατάς πάντα ανοιχτή την πύλη προς την παιδική σου ηλικία. Δεν έχει να κάνει με συγκεκριμένες αναμνήσεις, αλλά με τα συναισθήματα. Δεν πρόκειται για το συνειδητό αλλά για το ασυνείδητο. Άσε το ποτάμι μέσα σου να κυλήσει ελεύθερα. Επικεντρώσου σ’ αυτό, αλλά την ίδια στιγμή να είσαι απόλυτα ήρεμος. Όταν κάνεις την ταινία σου, πρέπει να είσαι “βυθισμένος” σ’ αυτήν επί 24ωρου βάσεως. Μόνο έτσι θα περάσουν οι εμμονές σου -η παιδική σου ηλικία- στην ταινία σου, χωρίς ο ίδιος να εχεις συνείδηση περί αυτού. Και η ταινία σου θα γίνει ένας θρίαμβος της “παιδικότητας”. Περί αυτού ακριβώς πρόκειται.

3

Χρησιμοποίησε το animation σαν μια μαγική λειτουργία. Το animation δεν αφoρά το να κάνεις άψυχα αντικείμενα να κινούνται, αφορά το να τα εμψυχώνεις. Προτού δώσεις ζωή σε ένα αντικείμενο, προσπάθησε να το καταλάβεις. Όχι τη χρηστική του λειτουργία, αλλά την εσωτερική του ζωή. Τα αντικείμενα, ιδίως τα πιο παλιά, υπήρξαν μάρτυρες συγκεκριμένων συμβάντων, ανθρωπίνων πράξεων και της τύχης αυτών, και έχουν τρόπον τινά σημαδευτεί απ’ όλα αυτά. Οι άνθρωποι τα έχουν αγγίξει σε διαφορετικές καταστάσεις, ενόσω ενεργούσαν υπό το κράτος ποικίλων συναισθημάτων, και έχουν αποτυπώσει σ’ αυτά διάφορες πνευματικές καταστάσεις. Αν θέλεις να αποκαλύψεις κάποιες απ’ αυτές τις κρυμμένες όψεις των αντικειμένων μεσα από την κάμερα, πρέπει ν’ αφουγκραστείς. Μερικές φορές ακόμη και για χρόνια. Πρώτα πρέπει να γίνεις συλλέκτης. Και μόνο μετά κινηματογραφιστής. Το να φέρνεις αντικείμενα στη ζωή μεσω του animation πρέπει να είναι μια φυσική διαδικασία. Η ζωή πρέπει να έρχεται μέσα απ’ αυτά και όχι μέσα από την ιδιορρυθμία σου. Ποτέ μην βιάζεις τα αντικείμενα. Μην αφηγείσαι τις δικές σου ιστορίες μέσω αυτών, αφηγήσου τις δίκες τους.

4

Συνέχισε να περνάς από το όνειρο στην πραγματικότητα και αντίστροφους. Δεν υπάρχει λογική μετάβαση από το ένα στο άλλο. Μόνο μια ελάχιστη σωματική ενεργεία, που διαχωρίζει τα όνειρα από την πραγματικότητα: το άνοιγμα ή το κλείσιμο των ματιών σου. Στην ονειροπόληση ούτε καν αυτό είναι απαραίτητο.

5

Καθώς προσπαθείς να αποφασίσεις τι είναι πιο σημαντικό, δείξε εμπιστοσύνη στην εμπειρία του ματιού ή την εμπειρία του σώματος• να εμπιστεύεσαι πάντα το σώμα, γιατί η αφή είναι πιο παλιά αίσθηση από την όραση και η εμπειρία απ’ αυτήν πιο θεμελιακή. Εκτός αυτού, στον σύγχρονο μας οπτικοακουστικό πολιτισμό, το μάτι είναι μάλλον κουρασμένο και “χαλασμένο”. Η εμπειρία του σώματος είναι πιο αυθεντική, ακατοίκητη από την αισθητικοποίηση. Αλλά να προσέχεις τη συναίσθηση.

6

Οσο πιο βαθιά εισδύεις σε μια φανταστική ιστορία, τόσο πιο ρεαλιστικός πρέπει να είσαι όσον αφορά τη λεπτομέρεια. Στο σημείο αυτό πρέπει να βασιστείς πλήρως στην εμπειρία σου από τα όνειρα. Μη φοβάσαι μήπως γίνεις “βαρετά περιγραφικός”, σχολαστικά έμμονος με κάποια “ασήμαντη λεπτομέρεια”, ντοκουμενταριστικός. Πρέπει να πείσεις τους θεατές ότι όλα όσα βλέπουν στην ταινία σου τους αφορούν, ότι είναι μέρος και του δικού τους κόσμου και ότι έχουν υποβληθεί σ’ αυτήν μέχρι τέλους, χωρίς να το συνειδητοποιούν. Πρέπει να τους πείσεις γι’ αυτό με όλα τα μέσα που διαθέτεις.

7

Η φαντασία είναι ανατρεπτική, καθώς θέτει το δυνατό ενάντια στο πραγματικό. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει πάντα να χρησιμοποιείς την πλέον αχαλίνωτη φαντασία σου. Η φαντασία είναι το μεγαλύτερο δώρο που έχει δεχθεί η ανθρωπότητα. Η φαντασία κάνει τους ανθρώπους ανθρώπινους, όχι η εργασία. Η φαντασία, η φαντασία, η φαντασία…

8

Διάλεγε πάντα θέματα για τα οποία νοιώθεις αμφίθυμος. Η αμφιθυμία αυτή πρέπει να είναι αρκετά βαθιά έτσι ώστε να μπορείς να βαδίζεις στην κόψη της χωρίς να πέφτεις στη μία ή στην άλλη πλευρά της. ή και στις δύο συγχρόνως. Μόνο κάνοντας αυτό θα μπορέσεις να αποφύγεις το μέγιστο αμάρτημα: την ταινία a la these.

9

Καλλιέργησε τη δημιουργικότητά σου ως μια μορφή αυτοθεραπείας. Μια τέτοια -ενάντια στην αισθητική- στάση φέρνει τη δημιουργικότητα πιο κοντά στις πύλες της ελευθερίας. Αν υπάρχει εντέλει κάποιος σκοπός στη δημιουργικότητα είναι ότι μας απελευθερώνει. Καμιά ταινία (ζωγραφική, ποίημα) δεν μπορεί να απελευθερώσει το θεατή αν δεν απελευθερώσει πρώτα τον δημιουργό της. Οτιδήποτε άλλο είναι ζήτημα της “κοινής υποκειμενικότητας”. Η δημιουργικότητα ως μια διαδικασία διαρκούς απελευθέρωσης των ανθρώπων.

10

Βάζε πάντα τη συνενοχή του εσωτερικού σου οράματος ή του ψυχολογικού αυτοματισμού πριν από μια ιδέα. Μια ιδέα, ακόμη και η μεγαλύτερη, δεν μπορεί να είναι ποτέ το μοναδικό κίνητρο για να θέλεις να κάνεις μια ταινία. Η δημιουργική διαδικασία δεν σημαίνει να περνάς από τη μια ιδέα στην άλλη. Μια ιδέα γίνεται μέρος της δημιουργικής διαδικασίας μόνο όταν έχεις βρει το θέμα που θέλεις να εκφράσεις και το έχεις κατανοήσει πλήρως. Μόνο τότε προκύπτουν οι σωστές ιδέες. Μια ιδέα είναι μέρος της δημιουργικής διαδικασίας, όχι μια παρόρμηση να γίνεις ξαφνικά δημιουργικός. Μη δουλεύεις ποτέ, πάντα να αυτοσχεδιάζεις. Το σενάριο είναι σημαντικό για τον παραγωγό, όχι για σένα. Είναι ένα μη δεσμευτικό τεκμήριο (document), στο οποίο πρέπει να επιστρέφεις μόνο όταν σε εγκαταλείπει η φαντασία σου.
Μολονότι έχω διατυπώσει τον Δεκάλογο αυτό στο χαρτί, δεν σημαίνει ότι αναφέρομαι σ’ αυτόν συνειδητά. Οι κανόνες αυτοί προέκυψαν τρόπο τινά μέσα από τη δουλειά μου, δεν προηγήθηκαν αυτής. Όπως και να ‘χει, όλοι οι κανόνες υπάρχουν για να παραβιάζονται (όχι για να τους αποφεύγει κανείς). Υπάρχει ωστόσο ένας κανόνας ο οποίος, αν παραβιαστεί (ή απλώς αποφευχθεί), γίνεται καταστροφικός για τον καλλιτέχνη: Μην υποτάσσεις ποτέ τη δημιουργικότητά σου σε οτιδήποτε πέραν της ελευθερίας.

*Τσέχος σουρρεαλιστής, σκηνοθέτης και εικαστικός
**Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Διαγωγή Μηδέν» τχ. 1, 2007, μτφ. Βασίλης Γιάτσης.

ΙΗ’

Τό σχετικό κορμί σου δέν μπορεί
Τόν ακατάσχετο νά σταματήσει καταρράχτη
Των ήμερων
Στενό τό στέρνο σου αδύναμα τά πόδια
’Αδύναμα τά πόδια κι ασταθή
Κι όσο κι αν προσπαθεί ν’ άντισταθεί
‘Η ψυχή σου
Πάντα ή ροή των ημερών νικά
Έρμαιο κούτσουρο αφήνεσαι στό ρεύμα
’Αφήνεσαι στό ρεύμα καί κυλάς
‘Ώσπου νά προσαράξεις στόν πυθμένα
Τού καιρού
Πυθμένα άπό άμμο καί χαλίκια
Άμμο καί χαλίκια πού ήταν βράχοι
Κάποτε

ΙΘ’

Ή τριβή
Ή τριβή του βότσαλου στήν όχθη
Ή τριβή του ήλιου στήν κόψη τοΰ βουνού
Ή τριβή της καρδιάς στήν άγρια επιφάνεια τοΰ καιρού
Ή τριβή της στιγμής πάνω στήν αιωνιότητα
Ή τριβή τοΰ έρωτα πάνω σέ νοικοκυρεμένα κρεβάτια
‘Η τριβή της συνύπαρξης
Ή συντριβή

K’

Όλοένα καί φθείρεται ή αύγή
Ώ πόσο γρήγορα πόσο άμετάκλητα φθείρεται ή αύγή
Όλο καί πιό χλωμή ξυπνά όλο καί πιό ρυτιδιασμένη
Σακουλιασμένα μάτια στόμα πού βρομάει πτώμα
Γόνατα πού λυγίζουνε πού τρέμουν
Πού δέν μπορούν νά τήν κρατήσουν πάνω άπ’ τόν ορίζοντα
Μισεί τόν ήλιο σάν βρυκόλακας μισεί τό φως
Τραβάει πάνω άπ’ τό κεφάλι της τά σύννεφα
Καταπίνει αναρίθμητα παυσίπονα υπνωτικά ναρκωτικά
Πέφτει σέ κώμα
Όλο καί πιό συχνά πέφτει σέ κώμα
Κι ή νύχτα πού καραδοκεί κερδίζει έδαφος

*Από τη συλλογή “Σαν τον τυφλό μπροστά στον καθρέφτη”, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο “Η φωνή της σιωπής” Ποιήματα 1966-2000”, Εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 2006.

Με ααα και ωωω και άφθονα χάχανα
Σανίδωνα το σκαραβαίο στην ανηφόρα
[Σα να γεφύρωνα φανταστικά το χάσμα
Ανάμεσα στα Κατάδουπα και τα Γάργαρα Άκρα]
Κι εκείνη δίπλα μου
Όπως θα γελούσαν 2 ήλιοι και 4 φεγγάρια
Ή σαν ξέσπασμα εκατό κιθαρισμών
Σε φα μείζονα στην ποταμιά• γέλιο κρυστάλλινο
Αν κοιμηθώ
Να κυλάς σε αφουγκράζομαι μέσα μου
Στο κολύμπι τού ύπνου των ονείρων.Ξέρω
Τί θα σκεφτόσουν
Αν αύριο με διάβαζες
Και τί θα πουν τώρα
Γνωστοί και άγνωστοι• αλλά
Σκοτούρα μου μεγάλη οι αιχμές τους
Και οι νουθεσίες και οι επιμελείς διορθώσεις
Και τα φαρμακερά τους παρατράγουδα
Για τα σεντόνια που σκαρώνω.Πνίγονται οι πιο πολλοί
Μέσα στην πίκρα τής χολής τους
Ενώ μπαινοβγαίνω στο δάσος
Όπου οι φωνές των πουλιών
Τρυπώνουν στοργικά στα ρούχα
Τραγουδώντας για μας το δικό τους τραγούδι•

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Κάθε φορά που τρίζει η σκάλα μας,
«λες να ’ναι αυτοί επιτέλους;» σκέφτομαι,
κι ύστερα φεύγω και με τις ώρες
κατακίτρινα ζωγραφίζω ηλιοτρόπια.

Όμως αύριο ώσπου να ξεχαστώ,
την αίθουσα αναμονής το τρένο
απ’ την Κρακοβία θα περιμένω

Κι αργά τη νύχτα, όταν ίσως κατεβούν
ωχροί, σφίγγοντας τα δόντια’
«αργήσατε τόσο να μου γράψετε»
θα κάνω δήθεν αδιάφορα.

*Αναδημοσίευση από εδώ: http://eisvathos.blogspot.com/2019/08/blog-post_13.html Η φωτογραφία αναδημοσιεύεται από εδώ: https://christinehag.wordpress.com/2013/05/18/%CF%84%CE%B1-%CE%B7%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CF%84%CF%81%CF%8C%CF%80%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CF%89%CE%BD-%CE%B5%CE%B2%CF%81%CE%B1%CE%AF%CF%89%CE%BD/

Όντας νεκρός
έχει κανείς πλεονέκτημα μεγάλο
σε σχέση με τους συνανθρώπους του —
μπορεί να ισχυριστεί κάποιος.

Έτσι λοιπόν,
η μυρωδιά της γης
να είναι πάνω κι από σένα —
ισχυρίζομαι

υπάρχει κάτι
δελεαστικά άγνωστο
κάποια ξεχωριστή διαφορά,
μια τελευταία αγάπη

να χωρίσει λόγω
των νεκρικών μας περιδέραιων, όταν
θα κείτομαι εντέλει
μες στο χώμα μαζί μ’ εσένα χέρι χέρι.

*Από το βιβλίο “Ουίλλιαμ Κάρλος Ουίλλιαμς Ποιήματα”, Εκδόσεις Ηριδανός2007. Μετάφραση: Γιάννης Λειβαδάς.

Όταν ο βουνίσιος χείμαρρος
συναντιέται με τον καταρράκτη
το νερό μπορεί να υπερηφανεύεται
Ποιος άλλος έχει τη φωνή του
ποιος έχει τη φρεσκάδα του
ποιο μετάξι την υφή του
ποιος καθρέφτης τη γυαλάδα του
ποιος άλλος την ορμή του
ποιος την συνοχή του

Κανένας σοφός δεν κατέχει πιο καλά
το μυστικό του κόσμου
κανείς δεν κρατά έτσι κρυμμένο μέσα του
το λόγο της ύπαρξης
Καμμιά άλλη γλώσσα
δεν είναι πιο κοντά στο Σύμπαν

Η γλώσσα του νερού
είναι μια αδιάβαστη προφητεία
για έναν νέο τυχερό κάποια στιγμή
Τειρεσία

ΝΕΚΡΑΝΘΕΜΑ

Ἐχθὲς
δύο
ἐραστὲς
Σάββατο
βράδυ
ἡ
λύσσα
τῆς
γλώσσας
τοὺς
ἔφερε
μιὰν
ἀνάσα
πρὶν
τὸ
θάνατο

ΕΦΕΝΤΡΑ

Γυναίκα-μοναδικότητα πιθανοτήτων

Διαβάζεις τὰ ἀκρογιάλια μὲ τὸ σῶμα σου
Κάτω ἀπὸ τὴν κοιλιά σου ἡ προσευχὴ
τοῦ καλοκαιριοῦ
Ὁ ἐνεστώτας ποὺ συλλαβίζει
τὰ ἀστέρια

ΚΙΤΡΙΝΟ

Ἔπαψε νὰ μὲ παιδεύει
Τὸ χαμομήλι

Τώρα θρηνῶ τὸ κίτρινο
Μέσα στὰ μαλλιά σου

ΚΑΘΙΣΜΕΝΗ ΣΤΟ ΣΕΚΡΕΤΕΡ

Ἐχάθηκαν οἱ λέξεις
Ἐπάνω στὸ χαρτὶ ἔμεινε τὸ αἷμα τους

Καμία εἰκόνα μόνο κάτι λίγα
φοβισμένα μυστικὰ
Σὰν βελόνες δίχως νῆμα

Ἕνα κενὸ χορτασμένο καὶ ἀνθεκτικὸ
Νὰ γυρεύει νερὸ γιὰ τὶς σκιὲς
μὲ τὸ ἀθῶο σχῆμα τῆς καμπύλης

ΣΠΑΤΑΛΗ

εἶναι σπατάλη
οἱ λέξεις
στὸν ἔρωτα

*Από τη συλλογή “Ὁ ἔρωτας τῆς βροχῆς εἶναι παντοτινός”, Εκδόσεις Κουκκίδα, Αθήνα 2019.

Δεν υπάρχουν πραγματικές ερωτήσεις 
γι’ αυτές τις απαντήσεις σαν σπιράλ
που χαμογελούν τη μελαγχολική
ηχώ τους διαμορφώνοντας την αιώνια
ερώτηση ψιθυριστά σε τραγούδι.

Ο αποκαμωμένος γραφέας περιστρέφεται.

«Επαναλάβετε την ερώτησή σας», εκείνη
ζητάει, μα η άκαμπτη
συσκευή ανάμεσα σε κείνη και τον
ανακριτή της γίνεται δέντρο
που οι αόρατες ρίζες του κινούν
τα μπράτσα και τα πόδια της, κλαδιά
τα οποία τελειώνουν σε άγκιστρα που ψάχνουν
μια απόκριση από ρολόγια
για πάντα κολλημένα στην ώρα.

Ο ερωτών επιστρέφει,
απαιτεί να μάθει επακριβώς
τον όγκο της διερώτησης στα
ύδατα που καθορίζουν τα σύνορα του έθνους του.
«Αυτή είναι η απάντησή σου», εκείνη του λέει,
λάμποντας, καθώς ανασταίνεται κάθε μέρα απ’ τη στάχτη
μεγεθυμένη κατά τους σιωπηλούς προγόνους της

βαριανασαίνοντας. Της γενιάς της
η απελπισία είναι ιερή και συντηρείται
από άρρητες αναμνήσεις που
ορμούν προς τα κάτω επιμηκύνοντας τα τριχοειδή της αγγεία
μουρμουρίζοντας και επιβραδύνοντας το άλεσμα
καθώς σκαλίζουν τα γράμματα στην πέτρα
και ανακοινώνουν έναν νέο κόσμο
εικόνων που αρθρώνονται με τα χείλη
σφιγμένο δέρμα που εξαναγκάζει το τραγούδι.

*Από τη συλλογή “Η ράφτρα και η ζωντανή κούκλα”, Εκδόσεις βακχικόν, 2019. Μετάφραση: Χριστίνα Λιναρδάκη.