Του Λευτέρη Αναγνώστου*
Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Μάιος 1990

«Από έναν εργάτη πού δημιουργεί πνευματικά έργα, ποτέ δεν θα έπρεπε να ζητάει κανείς τη βιογραφία του. Είναι αγενές. Τον βάζει στον πειρασμό να πει ψέματα… Θα ήθελα να το πω με όλη τη σαφήνεια. Η βιογραφία ενός δημιουργικού ανθρώπου είναι εντελώς χωρίς σημασία. Αν ο άνθρωπος δεν μπορεί να γίνει διακριτός μέσα στα έργα του, τότε είτε ο ίδιος δεν αξίζει τίποτε είτε τα έργα του δεν έχουν καμμιά αξία».

Αυτή η αποφθεγματική δήλωση περιέχεται σε μια ανακοίνωση του Β. Traven προς τους αναρίθμητους Γερμανούς αναγνώστες των πρώτων βιβλίων του. Τη δημοσίευσε ο αριστερός εκδοτικός συνεταιρισμός Büchergilde Gutenberg το 1927, για να κατευνάσει την περιέργεια των δεκάδων χιλιάδων μελών και αναγνωστών που τον πολιορκούσαν με επιστολές τους, θέλοντας να πληροφορηθούν για τη ζωή και το πρόσωπο του συγγραφέα. Ο δεινός αφηγητής, που μέσα από τις σελίδες των διηγήσεών του τους κρατούσε με κομμένη την ανάσα στις ώρες αναψυχής, αυτός πού είχε βρεί το μήκος κύματος και τον τόνο για να επικοινωνεί τόσο άμεσα από το μακρινό Μεξικό, απαντούσε στους αναγνώστες του με διευκρινίσεις, αισθητικά και πραγματολογικά σχόλια καθώς και κοινωνικοπολιτικές παρατηρήσεις, αλλά η αλληλεγγύη και η ζεστασιά του απέκρουαν κάθε ανοίκεια οικειότητα.

Είναι η απαρχή ενός έκθετου μυστηρίου που κράτησε ως τον επιβεβαιωμένο θάνατό του το 1969 και κρατάει ακόμη και σήμερα. Η αχλή που περιέβαλλε την ταυτότητά του (« Εγώ δεν χρειάζομαι διαβατήριο. Ξέρω ποιος είμαι»), απλώθηκε γρήγορα σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική, καθώς τα βιβλία του μεταφράστηκαν στις περισσότερες γλώσσες των δύο ηπείρων και το σώμα των αναγνωστών του ογκώθηκε μετά τον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο σε δεκάδες εκατομμύρια. Από τότε συνεχίστηκε να πλέκεται ο μύθος του Τράβεν με άπειρα νήματα που φθάνουν ως τις μέρες μας. Περιοδικά μαζικής κυκλοφορίας, όπως το Stern και το Life, εξαπέλυαν τακτικά κυνηγητά για να τον ανακαλύψουν, στον μεγάλο κυκεώνα της Πόλης του Μεξικού, στις κοσμοπολίτικες παραλίες του, στην απέραντη ζούγκλα ανάμεσα στους αγαπημένους του ινδιάνους.

Continue reading →

ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ*

Σύμφωνα με τον Στρατή Τσίρκα, ο μηχανισμός της ποιητικής δημιουργίας του Καβάφη ερμηνεύεται με τρία «κλειδιά», με πρώτο το ιστορικό γεγονός («πρό­σχημα»), δεύτερο το πραγματικό γεγονός («αφορμή»), δηλαδή το σύγχρονο, και τρίτο το ψυχικό γεγονός. Στο έργο του Ελύτη προτεραιότητα έχει το ψυχικό γεγονός, συνδυασμένο με το πραγματικό. Δεν εμπνέεται με τρόπο διανοητικό από ιστορικά γεγονότα του πα­ρελθόντος. Αφορμάται από τη βιωματική εμπλοκή του στα γεγονότα της εποχής του. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε μια κατηγορία έργων του με επίκεντρο το Άξιον εστί. Στο έργο του «Αυτοπροσωπογραφία σε λόγο προφορικό» βεβαιώνει ότι χωρίς την εμπειρία στο μέτωπο «δεν θα του είχε ανοιχθεί ο δρόμος για το Άξιον εστί. Πώς όμως καθίσταται ποίηση η «συγκυρία», η «άμεση ιστορία» και ιδίως η παρελθούσα; Μια παραδειγματική απάντηση ανάμεσα σε άλλες θα ήταν το ποίημα του Καβάφη «Δαρείος», γραμμένο το 1917 και δημοσιευμένο το 1920, όπου θέτει με έμφαση το πρόβλημα της ποιητικής. Μολονότι το εν λόγω ποίη­μα βρίθει από ιστορικές πληροφορίες και αναφέρεται σε γεγονότα ιστορικά, το ιστορικό σκηνικό, που τοποθετείται το 74 π.Χ., χρησιμεύει ως «πρόσχημα» για να διατυπώσει την άποψή του ως προς τη διαδικασία της ποιητικής δημιουργίας.

Κατά τον Ελύτη, ο Έλιοτ και ο Καβάφης «μυθοποιούν» το ιστορικό παρελθόν και εντάσσουν σ’ αυτό σύγχρονές τους «ανάλογες συναισθηματικές καταστάσεις». Ειδικότερα, η μέθοδος του Αλεξανδρινού ποιητή είναι να χρησιμοποιούνται «οι άγνωστες και παραμελημένες πτυχές της ελληνικής ιστορίας», με τους πρωταγωνιστές της να μοιάζουν ένα «είδος ηθοποιών». Δηλαδή μέ­σα από την «προσωποποίηση εποχών και ανθρώπινων (ιστορικών ή φανταστικών) τύπων» τούς αναθέτει «με τέλεια ηθοποιΐα» να παίξουν το «ατομικό δράμα» του ποιητή. Ο Νικόλαος Κάλας ήδη από το 1932 στο περιοδικό Κύκλος υπογραμμίζει ότι «σχίζοντας το πέπλο της ιστορίας στο έργο του Καβάφη, έχουμε μια εικόνα της σύγχρονης ζωής».

Continue reading →

«Μορφές όπως ο Μπάιρον κι ο Πόε προσέφεραν στην ανθρωπότητα συγκινήσεις, που οι συντηρητικοί ούτε στον ύπνο τους δεν θα έβλεπαν. Ο Μπάιρον κι ο Πόε έδωσαν στη ζωή νόημα και χρώμα, οι συντηρητικοί έκαναν το αίμα νερό, την ομορφιά ασχήμια, την ποικιλία ομοιομορφία και μαρασμό».
ΕΜΜΑ ΓΚΟΛΝΤΜΑΝ: Η ΥΠΟΚΡΙΣΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΣΜΟΥ

«Πραγματικό αντικείμενο όλων των ηθικών και πολιτικών αναζητήσεων είναι η απόλαυση και η ευτυχία. Η πρωταρχική τάξη των ανθρωπίνων απολαύσεων είναι οι απολαύσεις των αισθήσεων. Πλάι σ’ αυτές αναπτύσσονται ορισμένες υστερογενείς, διανοητικές: οι απολαύσεις της συμπάθειας και της προσωπικής ανάπτυξης. Αυτές οι απολαύσεις είναι πιο εκλεπτυσμένες και οδηγούν στην κατάσταση που ονομάζουμε πολιτισμό. Η μέγιστη απόλαυση και η μέγιστη ευτυχία μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσω της κοινωνικής συμβίωσης. Ωστόσο, τα φαινόμενα βίας οδήγησαν στη δημιουργία κυβερνήσεων που, αντί να προστατεύουν τους ανθρώπους, ανακυκλώνουν τη βία. Οι κυβερνήσεις είναι αποτέλεσμα της άγνοιας και της εξαχρείωσης των ανθρώπων. Όταν οι άνθρωποι κατανοήσουν ο ένας τον άλλον, με τη συνεχή έρευνα για τον εαυτό τους και τους άλλους, θα μπορέσουν να αναπτύξουν ελεύθερα την προσωπικότητά τους και να συνεργαστούν, χωρίς τη μεσολάβηση οποιασδήποτε κυβέρνησης».

Τα παραπάνω λόγια ανήκουν στον Άγγλο φιλόσοφο Ουίλιαμ Γκόντουιν, και δίχως αυτά δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την συγκλονιστική ποιητική μορφή του Μπάιρον.

Ο Μπάιρον υπήρξε παιδί της πιο ρηξικέλευθης τάσης του αγγλικού φιλελευθερισμού, του συνεργατικού αναρχισμού, που συνδύαζε τον ωφελιμισμό του Μπένθαμ με τον ριζοσπαστικό κοινοτισμό του Τόμας Πέην, και τον χριστιανικό αναρχισμό του Ουίλλιαμ Μπλαίηκ με τον φιλοσοφικό εμπειρισμό.

Continue reading →

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ – 06/06/2003

Δεν θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ο ποιητής Κ.Π. Καβάφης αδικήθηκε ή αγνοήθηκε από την κριτική, κατά το διάστημα των περίπου πενήντα χρόνων (1886-1932) της δημόσιας ποιητικής παρουσίας του. Εισέπραξε επαίνους, πρώιμες και εύστοχες ερμηνευτικές παρατηρήσεις για τα ποιήματά του, τα οποία εκτοξεύονταν δίκην προκηρύξεων από την οδό Λέψιους ή δημοσιεύονταν σποραδικά σε ποικίλα περιοδικά και εφημερίδες, όχι μόνον της Αλεξάνδρειας και του Καΐρου, αλλά και της Αθήνας και του εκτός εθνικού κέντρου Ελληνισμού. Οι οπαδοί άναψαν θυμιάματα και λιβανωτούς· οι αντίπαλοι τον αντιμετώπισαν με πλήρη άρνηση -πολύ συχνά με ιδιαίτερα κακόβουλα σχόλια, καταφεύγοντας σε εξωλογοτεχνικές αξιολογήσεις. Ενα έργο σαν το δικό του, που εκόμιζε τόσα καινοφανή στοιχεία σε μιαν εποχή κατά την οποία ο μοντερνισμός δεν είχε ακόμη εμφανιστεί στην Ελλάδα, ήταν λογικό και αναμενόμενο να προκαλέσει συγκρούσεις, εντάσεις και διαφωνίες.

«Αν η φράση του Ζιντ για τον Ανατόλ Φρανς “δεν πολυπιστεύω στην επιβίωση εκείνων πάνω στους οποίους ο κόσμος όλος συνεννοείται” μπορεί να έχει ακόμα κάποιο νόημα, η περίπτωση του Καβάφη έρχεται αναμφίβολα να το επικυρώσει. Σ’ όλες τις λογοτεχνίες, και στη δική μας όχι λιγότερο, η “συνεννόηση” πάνω στους μεγάλους δεν ήταν ποτέ ο κανόνας. […] Αλλά η περίπτωση του Καβάφη δεν έχει βέβαια προηγούμενο: σ’ αυτήν η ασυνεννοησία είναι μια έννοια σχεδόν ανώδυνη· θα μπορούσαμε καλύτερα να μιλάμε για σύγχυση». Ετσι άρχιζε, εδώ και σαράντα ακριβώς χρόνια, ο Παν. Μουλλάς το διεξοδικό μελέτημά του «Ο Καβάφης και η άρνηση. Σταθμοί της αντικαβαφικής κριτικής», που δημοσίευσε ψευδωνύμως στην Επιθεώρηση Τέχνης, στηριγμένος προφανώς στις καθοδηγητικές ενδείξεις της Βιβλιογραφίας Κ.Π. Καβάφη του Γ.Κ. Κατσίμπαλη.

Continue reading →

Το έργο του ποιητού Κ. Π. Καβάφη δεν έχει μελετηθεί ακόμη από την άποψι της τεχνικής. Μια τέτοια μελέτη, που αναγκαστικώς θα γίνει μια μέρα, θα ήτο πολύ ενδιαφέρουσα. Γιατί, απέναντι στο έργο του αλεξανδρινού ποιητού είναι σαν να πούμε εξαναγκασμένος ο καλός κριτικός να θέτει συνεχώς δύο ερωτήματα, να λύει δύο ζητήματα: το πώς και το γιατί.

Δεν αρκεί να ξέρομε το πώς γράφει ο Καβάφης τα ποιήματά του, τι ρυθμό μεταχειρίζεται αίφνης, ποια στίξη, ποιο λεκτικό κ.λπ. κ.λπ. Αλλά και γιατί διαλέγει κατά προτίμησιν τον τάδε ρυθμό, τον δείνα τρόπο εκφράσεως κ.λπ. Με άλλα λόγια —αν ο Καβάφης επέτυχε στο έργο του και έχει πρωτοτυπία, που εγώ δεν αμφιβάλλω— ο Καβάφης είναι maitre, δημιουργεί σχολήν. Το έργο του είναι και αυτοκριτική και κριτική —σιωπηλή κι αθόρυβη— άλλων σχολών, ή μάλλον άλλης σχολής, της σχολής της ρητορικής και του εύγλωττου (!) λυρισμού.

Continue reading →

The concrete poem is much more than a novel literary toy. It is uniquely capable of carrying complex meanings and the stamp of individual creativity, and deserves greater critical appreciation.

This is especially true when we consider the number of outstanding practitioners in Australia, and the quality, vigor and diversity of their work.

Concrete poetry is difficult to pigeon-hole as it falls between the strict formal boundaries of ‘literature’ on the one hand, and the ‘visual arts’ on the other.
However, the problem of classification is solved if we consider all writing, including the ‘hybrid’ forms I am about to discuss, as falling under the more inclusive term of inscription’.

This not only makes the connection between writing and sculpture, writing and painting, very plain; it also evokes the ancient tradition to which concrete poetry belongs—one that literally goes back to the pyramids, and beyond them to mankind’s earliest and magical recognition that icon and logos could be one.

Continue reading →

*Στις 5 Ιούλη 2013 συμπληρώθηκαν 41 χρόνια αο το θάνατο του Μάριου Χάκκα (1931-1972). Ως ελάχιστο φόρο τιμής αναδημοσιεύουμε το παρακάτω κείμενο.

Της Άννας Γρίβα

«Όχι, ο έρωτας δεν πέθανε ακόμη μέσα σε τούτη την καρδιά, μέσα σ’ αυτά τα μάτια, αυτό το στόμα που την κηδεία του σος αναγγέλλει» Robert Desnos

Το Κοινόβιο και τα λογοτεχνικά είδη

Το Κοινόβιο του Μάριου Χάκκα δα μπορούσε κάλλιστα να είναι ποίημα. Ένα ποίημα που κάθε του αράδα θα είχε γραφτεί με αίμα. Παρόλα αυτά είναι μια σειρά πεζών κειμένων (σα ήταν ίσως άστοχο να μιλήσουμε για διηγήματα, όπως είθισται να χαρακτηρίζονται, αφού απουσιάζουν βασικά γνωρίσματα του είδους). Στον πυρήνα όλων αυτών των κειμένων ανακαλύπτουμε μια συγκλονιστική ποιητική γραφή. Γιατί σε όλα τους τα σημεία κυριαρχεί το βίωμα, η σκοτεινή και υποβλητική ατμόσφαιρα, ο έντονος αυτοβιογραφικός χαρακτήρας και η έλλειψη αποστασιοποίησης, το κατρακύλισμα από τη μία εικόνα στην άλλη, από την ανάμνηση στην παραίσθηση και στις βαθιές πληγές του υποσυνείδητου, στοιχεία που χαρακτηρίζουν κατεξοχήν την ποιητική γραφή.

Η ποίηση ίσως θα έδινε μεγαλύτερη ελευθερία στον συγγραφέα να εκφράζει όλα τα άρρητα που μια ανθρώπινη ύπαρξη νιώθει μπροστά στο σκαλοπάτι του θανάτου. Κι όμως ο Χάκκας καταφέρνει μέσα από τον πεζό λόγο και μία φαινομενικά λογική γραφή να σπάσει το φράγμα που χωρίζει τα λογοτεχνικά είδη και τις δυνατότητές τους και να αφήσει μια γιγαντιαία υπαρξιακή κραυγή να ξεχυθεί στο χαρτί.

Continue reading →

TOY ΔΗΜΗΤΡΗ ΤΡΩΑΔΙΤΗ

Οι εκδηλώσεις για τον Κωνσταντίνο Καβάφη που διεξήχθησαν στο Wheeler Centre στο πλαίσιο του Φεστιβάλ «Αντίποδες», το διήμερο 22 και 23 Ιούνη, σημείωσαν επιτυχία τόσο από την άποψη προσέλευσης «επιλεγμένου» -αλλά όχι ευάριθμου, ανάλογου με το αριθμητικό εύρος της παροικίας- κοινού, όσο και από την άποψη της ποιότητας των όσων ελέχθησαν και προσφέρθηκαν στους διψασμένους να μάθουν και να ενστερνισθούν παραβρεθέντες από τους καλεσμένους πανεπιστημιακούς από ονομαστά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα των ΗΠΑ και της Ευρώπης.

Καθ’ όλη τη διάρκεια των εκδηλώσεων υπήρχε ένα κοινό έτοιμο στη συντριπτική του πλειοψηφία να αδράξει την ευκαιρία των παρεχόμενων γνώσεων και να εντρυφήσει στα πιο βαθιά χαρακτηριστικά της ποίησης του μεγάλου Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη.

Continue reading →

DIMITRI TROADITIS

It is known 2013 has been declared by the Greek Ministry of Culture Cavafy Year on the occasion of the 150th anniversary of his birth (1863).

In my opinion, Constantine Cavafy is the pre-eminent poet of the Greek Diaspora. His poetry seems unchanged by the time. His work, though small compared to that of other fellow artists, is huge in terms of importance and the development it launched in Hellenic poetic events. His poetry was an explosion that precipitated the old poetry, released his tongue and pushed the psyche of the new times -that is his times- introducing a new era in Greek poetry.

Continue reading →

«Κανένας ίσως έλληνας ποιητής δεν υπήρξε τόσο καλός κριτικός αναγνώστης του έργου του όσο ο Καβάφης. Η φράση «ο Καβάφης είναι ποιητής του μέλλοντος», την οποία διοχέτευε εντέχνως στο ευρύτερο κοινό μέσω του στενού περιβάλλοντος των θαυμαστών του, υπαγορευόταν ­ είναι φανερό ­ λιγότερο από ματαιοδοξία και περισσότερο από την επίγνωση ότι θα ερχόταν μια εποχή που η ασύμβατη με τα ποιητικά δεδομένα του καιρού του ποίησή του θα επιβαλλόταν ως μεγάλη ποίηση, όχι μόνο μέσα στο περιορισμένο νεοελληνικό πλαίσιο.

Ο Καβάφης γνώριζε ότι ο ποιητικός του λόγος, που με τόσο κόπο και με τόση τέχνη είχε διαπλάσει μέσα από την αναχώνευση ποικίλων στοιχείων των ποιητικών τεχνοτροπιών του 19ου αιώνα και της αρχαίας ελληνικής εποχής, θα γινόταν, παρά την ιδιοτυπία του, όχι μόνο δεκτός στον ποιητικό κανόνα αλλά και θα διαμόρφωνε τον κανόνα περισσότερο απ’ όσο συνήθως τον διαμορφώνει ένα έργο που έρχεται να προστεθεί σ’ αυτόν. Αυτά σκέφτεται κανείς όταν παρατηρεί το μέγεθος της διεθνούς απήχησης του Καβάφη σήμερα. Βιβλία για την ποίησή του τυπώνονται σε διάφορες γλώσσες· διεθνή συνέδρια διοργανώνονται σε διάφορες χώρες· μελέτες με τίτλους όπως «Ωντεν και Καβάφης», «Ουνγκαρέττι και Καβάφης», «Πλάτεν και Καβάφης» δημοσιεύονται σε διεθνή περιοδικά· τα ποιήματά του παρέχουν το θεματικό υλικό σε έργα μειζόνων ζωγράφων και μουσουργών· διδάσκονται σε τμήματα όχι μόνο νεοελληνικών σπουδών αλλά και συγκριτικής φιλολογίας των ξένων πανεπιστημίων.

Continue reading →