Το έργο του ποιητού Κ. Π. Καβάφη δεν έχει μελετηθεί ακόμη από την άποψι της τεχνικής. Μια τέτοια μελέτη, που αναγκαστικώς θα γίνει μια μέρα, θα ήτο πολύ ενδιαφέρουσα. Γιατί, απέναντι στο έργο του αλεξανδρινού ποιητού είναι σαν να πούμε εξαναγκασμένος ο καλός κριτικός να θέτει συνεχώς δύο ερωτήματα, να λύει δύο ζητήματα: το πώς και το γιατί.

Δεν αρκεί να ξέρομε το πώς γράφει ο Καβάφης τα ποιήματά του, τι ρυθμό μεταχειρίζεται αίφνης, ποια στίξη, ποιο λεκτικό κ.λπ. κ.λπ. Αλλά και γιατί διαλέγει κατά προτίμησιν τον τάδε ρυθμό, τον δείνα τρόπο εκφράσεως κ.λπ. Με άλλα λόγια —αν ο Καβάφης επέτυχε στο έργο του και έχει πρωτοτυπία, που εγώ δεν αμφιβάλλω— ο Καβάφης είναι maitre, δημιουργεί σχολήν. Το έργο του είναι και αυτοκριτική και κριτική —σιωπηλή κι αθόρυβη— άλλων σχολών, ή μάλλον άλλης σχολής, της σχολής της ρητορικής και του εύγλωττου (!) λυρισμού.

Continue reading →

The concrete poem is much more than a novel literary toy. It is uniquely capable of carrying complex meanings and the stamp of individual creativity, and deserves greater critical appreciation.

This is especially true when we consider the number of outstanding practitioners in Australia, and the quality, vigor and diversity of their work.

Concrete poetry is difficult to pigeon-hole as it falls between the strict formal boundaries of ‘literature’ on the one hand, and the ‘visual arts’ on the other.
However, the problem of classification is solved if we consider all writing, including the ‘hybrid’ forms I am about to discuss, as falling under the more inclusive term of inscription’.

This not only makes the connection between writing and sculpture, writing and painting, very plain; it also evokes the ancient tradition to which concrete poetry belongs—one that literally goes back to the pyramids, and beyond them to mankind’s earliest and magical recognition that icon and logos could be one.

Continue reading →

*Στις 5 Ιούλη 2013 συμπληρώθηκαν 41 χρόνια αο το θάνατο του Μάριου Χάκκα (1931-1972). Ως ελάχιστο φόρο τιμής αναδημοσιεύουμε το παρακάτω κείμενο.

Της Άννας Γρίβα

«Όχι, ο έρωτας δεν πέθανε ακόμη μέσα σε τούτη την καρδιά, μέσα σ’ αυτά τα μάτια, αυτό το στόμα που την κηδεία του σος αναγγέλλει» Robert Desnos

Το Κοινόβιο και τα λογοτεχνικά είδη

Το Κοινόβιο του Μάριου Χάκκα δα μπορούσε κάλλιστα να είναι ποίημα. Ένα ποίημα που κάθε του αράδα θα είχε γραφτεί με αίμα. Παρόλα αυτά είναι μια σειρά πεζών κειμένων (σα ήταν ίσως άστοχο να μιλήσουμε για διηγήματα, όπως είθισται να χαρακτηρίζονται, αφού απουσιάζουν βασικά γνωρίσματα του είδους). Στον πυρήνα όλων αυτών των κειμένων ανακαλύπτουμε μια συγκλονιστική ποιητική γραφή. Γιατί σε όλα τους τα σημεία κυριαρχεί το βίωμα, η σκοτεινή και υποβλητική ατμόσφαιρα, ο έντονος αυτοβιογραφικός χαρακτήρας και η έλλειψη αποστασιοποίησης, το κατρακύλισμα από τη μία εικόνα στην άλλη, από την ανάμνηση στην παραίσθηση και στις βαθιές πληγές του υποσυνείδητου, στοιχεία που χαρακτηρίζουν κατεξοχήν την ποιητική γραφή.

Η ποίηση ίσως θα έδινε μεγαλύτερη ελευθερία στον συγγραφέα να εκφράζει όλα τα άρρητα που μια ανθρώπινη ύπαρξη νιώθει μπροστά στο σκαλοπάτι του θανάτου. Κι όμως ο Χάκκας καταφέρνει μέσα από τον πεζό λόγο και μία φαινομενικά λογική γραφή να σπάσει το φράγμα που χωρίζει τα λογοτεχνικά είδη και τις δυνατότητές τους και να αφήσει μια γιγαντιαία υπαρξιακή κραυγή να ξεχυθεί στο χαρτί.

Continue reading →

TOY ΔΗΜΗΤΡΗ ΤΡΩΑΔΙΤΗ

Οι εκδηλώσεις για τον Κωνσταντίνο Καβάφη που διεξήχθησαν στο Wheeler Centre στο πλαίσιο του Φεστιβάλ «Αντίποδες», το διήμερο 22 και 23 Ιούνη, σημείωσαν επιτυχία τόσο από την άποψη προσέλευσης «επιλεγμένου» -αλλά όχι ευάριθμου, ανάλογου με το αριθμητικό εύρος της παροικίας- κοινού, όσο και από την άποψη της ποιότητας των όσων ελέχθησαν και προσφέρθηκαν στους διψασμένους να μάθουν και να ενστερνισθούν παραβρεθέντες από τους καλεσμένους πανεπιστημιακούς από ονομαστά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα των ΗΠΑ και της Ευρώπης.

Καθ’ όλη τη διάρκεια των εκδηλώσεων υπήρχε ένα κοινό έτοιμο στη συντριπτική του πλειοψηφία να αδράξει την ευκαιρία των παρεχόμενων γνώσεων και να εντρυφήσει στα πιο βαθιά χαρακτηριστικά της ποίησης του μεγάλου Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη.

Continue reading →

DIMITRI TROADITIS

It is known 2013 has been declared by the Greek Ministry of Culture Cavafy Year on the occasion of the 150th anniversary of his birth (1863).

In my opinion, Constantine Cavafy is the pre-eminent poet of the Greek Diaspora. His poetry seems unchanged by the time. His work, though small compared to that of other fellow artists, is huge in terms of importance and the development it launched in Hellenic poetic events. His poetry was an explosion that precipitated the old poetry, released his tongue and pushed the psyche of the new times -that is his times- introducing a new era in Greek poetry.

Continue reading →

«Κανένας ίσως έλληνας ποιητής δεν υπήρξε τόσο καλός κριτικός αναγνώστης του έργου του όσο ο Καβάφης. Η φράση «ο Καβάφης είναι ποιητής του μέλλοντος», την οποία διοχέτευε εντέχνως στο ευρύτερο κοινό μέσω του στενού περιβάλλοντος των θαυμαστών του, υπαγορευόταν ­ είναι φανερό ­ λιγότερο από ματαιοδοξία και περισσότερο από την επίγνωση ότι θα ερχόταν μια εποχή που η ασύμβατη με τα ποιητικά δεδομένα του καιρού του ποίησή του θα επιβαλλόταν ως μεγάλη ποίηση, όχι μόνο μέσα στο περιορισμένο νεοελληνικό πλαίσιο.

Ο Καβάφης γνώριζε ότι ο ποιητικός του λόγος, που με τόσο κόπο και με τόση τέχνη είχε διαπλάσει μέσα από την αναχώνευση ποικίλων στοιχείων των ποιητικών τεχνοτροπιών του 19ου αιώνα και της αρχαίας ελληνικής εποχής, θα γινόταν, παρά την ιδιοτυπία του, όχι μόνο δεκτός στον ποιητικό κανόνα αλλά και θα διαμόρφωνε τον κανόνα περισσότερο απ’ όσο συνήθως τον διαμορφώνει ένα έργο που έρχεται να προστεθεί σ’ αυτόν. Αυτά σκέφτεται κανείς όταν παρατηρεί το μέγεθος της διεθνούς απήχησης του Καβάφη σήμερα. Βιβλία για την ποίησή του τυπώνονται σε διάφορες γλώσσες· διεθνή συνέδρια διοργανώνονται σε διάφορες χώρες· μελέτες με τίτλους όπως «Ωντεν και Καβάφης», «Ουνγκαρέττι και Καβάφης», «Πλάτεν και Καβάφης» δημοσιεύονται σε διεθνή περιοδικά· τα ποιήματά του παρέχουν το θεματικό υλικό σε έργα μειζόνων ζωγράφων και μουσουργών· διδάσκονται σε τμήματα όχι μόνο νεοελληνικών σπουδών αλλά και συγκριτικής φιλολογίας των ξένων πανεπιστημίων.

Continue reading →

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης στην ποίησή του εντάσσει εικόνες πολιτικής συμπεριφοράς, ιστορικών ή φανταστικών προσώπων, άλλοτε για να αναδείξει εκείνες που ενέχουν πολιτικό ήθος και άλλοτε για να στηλιτεύσει εκείνες που αποτελούν ένδειξη εκφυλισμού. Με τον τρόπο αυτό ο ποιητής κατορθώνει να μας περάσει τα μηνύματά του με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο, αποδεσμεύοντας παράλληλα τις πολιτικές συμπεριφορές από τα σύγχρονα γεγονότα.

Μια από τις εντονότερες αποτυπώσεις σωστού πολιτικού ήθους υπάρχει στο ποίημα «Εν Σπάρτη». Στο ποίημα αυτό η μητέρα του βασιλιά Κλεομένη, η Κρατησίκλεια, αποδεικνύει ότι ένα πολιτικό πρόσωπο, ακόμη κι αν βρίσκεται σε προχωρημένη ηλικία, οφείλει να βάζει το καλό της πατρίδας του πάνω απ’ όλα. Η Κρατησίκλεια, αδιαφορώντας για τον εαυτό της, αδιαφορώντας για το γεγονός ότι είναι η μητέρα του βασιλιά, είναι έτοιμη ακόμη και να θυσιαστεί για το καλό της Σπάρτης. Την Κρατησίκλεια δεν την απασχολεί η ταπείνωση που συνοδεύει την αποστολή της ως ομήρου στην Αίγυπτο, καθώς τίποτε τέτοιο δεν μπορεί να αγγίξει μια Σπαρτιάτισσα, μια γυναίκα αφοσιωμένη στην πατρίδα της. Όπως άλλωστε δηλώνει και η ίδια πώς θα μπορούσε ένας χθεσινός Λαγίδης να καταλάβει το φρόνημα των Σπαρτιατών.

Continue reading →

Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Το λογοτεχνικό βεληνεκές της «μεταμόρφωσης» του Κάφκα κρίνεται δεδομένο. Ο Κάφκα κατατάσσεται στους κορυφαίους λογοτέχνες του 20ου αιώνα και η «Μεταμόρφωση», μαζί με τη «Δίκη» αποτελούν όχι μόνο τα πιο γνωστά, αλλά και τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα της καφκικής σκέψης. Η υπόθεση του έργου συγκεκριμενοποιείται από την αρχή. Ο Γκρέγκορ Σάμσα ξυπνά ένα τυχαίο πρωί και διαπιστώνει ότι είναι κατσαρίδα (αν και οι πιο σύγχρονες μεταφράσεις τον θέλουν σκαθάρι). Εγκλωβισμένος στο νέο του σώμα προβαίνει στη λογική σκέψη: «Τι μου συνέβη;» κι αμέσως μετά: «πώς θα μπορούσα να κοιμηθώ ακόμα λίγο και να ξεχάσω αυτές τις τρέλες;» Προσπαθεί να γυρίσει πλευρό, αλλά κάτι τέτοιο κρίνεται αδύνατο καθώς είναι αναποδογυρισμένος με τα μικρά του ποδαράκια να σαλεύουν στον αέρα. Ισορροπώντας στο μεταίχμιο του συνειδητού και του ασυνείδητου, του ύπνου και του ξύπνιου, ο Γκρέγκορ προβαίνει στις σκέψεις: «Αχ, θεέ μου, πόσο επίπονο επάγγελμα διάλεξα! Μέρα νύχτα ταξιδεύω. Κι όλη αυτή η επαγγελματική ένταση είναι πολύ μεγαλύτερη από κείνη που θα είχα σ’ ένα δικό μου μαγαζί…..Δεν πάνε όλα στο διάβολο!» και λίγο αργότερα όταν πια βλέπει το ξυπνητήρι συνειδητοποιώντας ότι η ώρα είναι εξήμιση και ότι έχει αργήσει ανεπανόρθωτα στη δουλειά το μόνο που σκέφτεται είναι η οργή του αφεντικού και το αν μπορεί να προλάβει το τρένο των εφτά. Το αφεντικό δεν θα έδειχνε καμία κατανόηση «θα ερχόταν με το γιατρό του ταμείου, θα τον κατηγορούσε στους γονείς του για τεμπελιά κι έπειτα με τη βοήθεια του γιατρού θα υποστήριζε πως γενικά όλοι οι άνθρωποι είναι υγιείς, αλλά δεν θέλουν να δουλεύουν».

Με δυο λόγια βρισκόμαστε μπροστά στο εξωφρενικό που αποτελεί μοναδική πραγματικότητα. Μπροστά στην αδιαπέραστη υπερβολή που δεν εξαντλείται στο παράλογο της μεταμόρφωσης, αλλά εξελίσσεται σ’ ένα παραληρηματικό κυκεώνα ανορθολογισμού ισοπεδώνοντας τα πάντα. Ο Γκρέγκορ δεν έχει να πει απολύτως τίποτε για την ουσία της τραγωδίας που είναι η καθαυτή μεταμόρφωσή του σε κατσαρίδα. Το ανήμπορο της κατάστασής του, σε προσωπικό επίπεδο, τον αφήνει τελείως αδιάφορο μπροστά στην ανημποριά των κοινωνικών του υποχρεώσεων που φυσικά κορυφώνονται στο θέμα της εργασίας.

Continue reading →

Ο πλανήτης μας αποτελείται από μυριάδες κόκκους άμμου, καθένας από τους οποίους τον εξωραΐζει με τη δική του ιδιοσυγκρασία . Έτσι λοιπόν, καθένας από εμάς αποτελεί ένα ξεχωριστό κόκκο άμμου, καθιστώντας, έτσι, ακόμη πιο όμορφη την παραλία ή και τη θάλασσα που μας νανουρίζει απαλά με το κύμα της. Τι γίνεται, όμως, όταν όλοι οι κόκκοι άμμου έχουν το ίδιο χρώμα;

Αυγουστιάτικο βράδυ… Είμαι στην Άνω Πόλη με την παρέα μου και βλέπουμε τη «νύμφη του Θερμαϊκού» από τα κιάλια της Δήμητρας. Όλες έχουμε την ίδια διαπίστωση: όταν επικρατεί κίνηση στους δρόμους και η ώρα είναι αρκετά προχωρημένη, τα αυτοκίνητα φαντάζουν ακίνητα! Όντως! Οι πόλεις έχουν μεγάλους δρόμους και στις δύο πλευρές που τους περιστοιχίζουν, στα πεζοδρόμια, διαδραματίζονται πολλές ιστορίες. Τα αυτοκίνητα είναι απρόσωπα, ο οδηγός κρατά αναγκαστικά το τιμόνι, μερικές φορές γαντζώνει το χειρόφρενο, κάποιες άλλες πίνει μια γουλιά καφέ, το βλέμμα του, όμως, είναι πάντοτε μετέωρο κοιτώντας τον ορίζοντα του δρόμου, ευελπιστώντας σε κάποιο σημείο ο «διαιτητής» να σφυρίξει τη λήξη του μποτιλιαρίσματος. Τα μάτια του έχουν ενδυθεί την κούραση της ημέρας, ήδη τα μικρά αγγεία των ματιών αρχίζουν και σπάνε σχηματίζοντας έτσι μικρές κόκκινες ρωγμές, ενώ οι μαύροι κύκλοι έχουν την τιμητική τους. Η μονοτονία είναι καθημερινή ρουτίνα στους δρόμους, δίχως, ωστόσο, διάλειμμα για ξεκούραση. Το φανάρι εναλλάσσεται συνεχώς: κόκκινο, πράσινο… και τότε, τα αυτοκίνητα τρέχουν για να προλάβουν τους δείκτες του ρολογιού!

Οι περαστικοί έχουν παρόμοιο πρόγραμμα.. Περπατούν στο πεζοδρόμιο, άλλοι γελούν δίχως λόγο και ακριβώς δίπλα τους κάποιος άλλος εξωτερικεύει τις πληγές που αέναα ματώνουν και τον βασανίζουν με τη μορφή καταρράχτη δακρύων.. κάποιος άλλος μιλά στο τηλέφωνο και πληροφορείται ένα δυσάρεστο γεγονός.. Διαμετρικώς αντίθετα, λίγα μέτρα πιο δεξιά ή αριστερά πραγματεύεται μια ερωτική εξομολόγηση! Χιλιάδες ιστορίες, χιλιάδες άνθρωποι, κι όμως, είναι όλοι τους απομονωμένοι. Η επικοινωνία έχει πλέον σβήσει από το χάρτη δημιουργίας ανθρωπίνων σχέσεων και τη θέση της έχει πάρει η απομόνωση που αποτελεί, πλέον, πανδημία…

Continue reading →

Πριν από αρκετό καιρό, στο τέλος μιας φιλολογικής εκδήλωσης, από τις μετρημένες στα δάχτυλα τού ενός χεριού που παρακολουθώ κάθε χρόνο –όχι ασφαλώς επειδή πιστεύω πως ο συγγραφέας πρέπει να είναι ένας απομονωμένος άνθρωπος, χωρίς κοινωνικές σχέσεις με τους ομότεχνούς του, ούτε γιατί θέλγομαι με οποιονδήποτε τρόπο από την εφηβική νοοτροπία που συνυπολογίζει στην καλλιτεχνική αξία τη ζωή του συγγραφέα– άκουσα να τίθεται για μιά ακόμη φορά, από το ακροατήριο, το ερώτημα: “ποιά είναι η σχέση της ποίησης και της φιλοσοφίας”;

Οι ακροατές παρόμοιων εκδηλώσεων –πόσο μάλλον εκείνης που ήταν αφιερωμένη στα 100 χρόνια από το θάνατο ενός μεγάλου Ευρωπαίου ποιητή και εραστή της φιλοσοφίας– αρέσκονται στη θέση τέτοιου είδους προβλημάτων, χωρίς να σκεφτούν προφανώς πως ο χρόνος και ο χώρος κάθε άλλο παρά κατάλληλοι είναι για την επίλυση γρίφων που παραμένουν γρίφοι, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες μερικών αιώνων. Από την άλλη πλευρά, οι ομιλητές και αρκετοί αυτοδιορισμένοι βοηθοί τους κάνουν ό,τι μπορούν για να ανταποκριθούν στην πνευματική δίψα του κοινού, σπάνια ξεπερνώντας το επίπεδο μιας μαθητικής απάντησης.

Η σχέση της ποίησης με τη φιλοσοφία μπορεί να είναι εξαιρετικά πολύπλοκη, αλλά και απόλυτα ευκρινής. Εξαρτάται από την τοποθέτηση του παρατηρητή μπροστά στο συνεχές της πνευματικής εργασίας, Και στις δύο περιπτώσεις όμως, μιά ευθεία απάντηση θα ισοδυναμούσε με υποβάθμιση των σχετιζομένων δραστηριοτήτων. Αυτό δεν σημαίνει πως οποιοσδήποτε ασκεί τη φιλοσοφία ή την ποίηση δικαιούται να μη διαθέτει μιά κάποια απάντηση. Ούτε σημαίνει πως η απάντηση αυτή μπορεί να είναι μιά απλή επισήμανση της πολυπλοκότητας του ζητήματος. Κάθε συνετός αναγνώστης υποθέτει πως ένας δημιουργός έχει επίγνωση τού τί κάνει και τί δεν κάνει. Έξαλλου, πάντα θα πρέπει να υπάρχει μιά απάντηση αρκετά σαφής, προκειμένου για ζητήματα που αφορούν σε ανθρώπινες κατασκευές. Η ποίηση και η φιλοσοφία δεν είναι αντικείμενα της ίδιας τάξης με τις μαύρες τρύπες ή τα τόσα είδη αστρικών σωμάτων που ανακαλύπτουμε συνεχώς, είναι πνευματικά μορφώματα των οποίων η φύση βρίσκεται ανάμεσα μας ή μέσα μας.

Continue reading →