1919-1950: The politics of Surrealism

landscape

A history of Surrealism and its links with politics and, in particular, anarchism and socialism.

It’s noticeable how mainstream writers writing about Surrealism play down the politics. For example in the massive book on Breton, Revolution and the Mind: The Life of Andre Breton the author Mark Polizzotti passes over the links beween Surrealism and anarchism in a couple of sentences . This despite the signal devotion of Breton in showing solidarity, as one of a few intellectuals to support the libertarian movement in a period of repression. and despite the fact that the Surrealists wrote a weekly column for Le Libertaire, a paper with not an inconsiderable readership.

“It was in the black mirror of anarchism that surrealism first recognised itself.” Thus wrote unequivocally the “Pope of Surrealism”, Andre Breton in 1952. Breton had returned to France in 1947 and in April of that year Andre Julien welcomed his return in the pages of Le Libertaire the weekly paper of the Federation Anarchiste.

But why had not the Surrealists associated themselves before 1947 with the ideas of revolutionary anarchism? This radical art movement which had a fierce hatred of authority and religion was a natural ally. Indeed the art movement of Dada, in many ways a precursor and influence on Surrealism, had emerged in Zurich in 1916 as a reaction to the savagery and slaughter of the World War. Breton himself was influenced by the poet Jacques Vache whom he met in 1919. Breton was to note in the same 1952 article that: “At that time, the surrealist refusal was total, and absolutely incapable of allowing itself to be channelled at a political level.

All the institutions upon which the modern world rested-and which had just shown their worth in the First World War – were considered aberrant and scandalous to us. To begin with, it was the entire defence apparatus of society that we were attacking: the army, ‘justice’, the police, religion, psychiatric and legal medicine, and schooling”. He went on to demand: “Why was an organic fusion not operated at this moment between anarchist and surrealist elements?” and explained ” It was undoubtedly the idea of efficiency, which was the delusion of that period, that decided otherwise. What we took to be the triumph of the Russian Revolution and the advent of a workers’ state led to a great change in our outlook. The only dark spot in the picture – which became an indelible stain – was the crushing of theKronstadt insurrection of 18 March 1921.”

Solidarity
The surrealists had not hesitated in 1923 in showing solidarity with the young anarchist woman Germaine Berton who had killed an activist of the extreme right nationalist party L’Action Francaise and who was aqcquitted in a jury trial! Another member of the surrealist group, Robert Desnos, had associated with the individualist anarchist circles of Victor Serge and Rirette Maitrejean, whilst according to a police record, the surrealist poet Benjamin Peret had been active in an anarchist group in the Paris region and had contributed to the anarchist paper Le Libertaire. All the surrealists attentively read the anarchist press in this period. However, they were put off by the incoherence of the French movement and remembered how some had supported the Allied effort in the World War. When Breton took over as editor of the review La Revolution Surrealiste from Antonin Artaud he wrote most of the collective texts like the revolutionary Open the Prisons! Disband the Armies!

The Surrealists also leapt to the defence of the young woman Violette Noziere who had poisoned her father. Violette accused her father of having systematically raped her from the age of 12. The Surrealists used the trial to denounce the bourgeois family and bourgeois hypocrisy.

In January 1927 5 members of the Surrealist group joined the Communist Party: Breton, Aragon, Eluard, Unik and Peret. Others, like Desnos and Miro refused to join. Even with Breton, Party membership was with qualifications. He saw the Communist programme as only a minimum programme, and criticised the Party paper as “Puerile, uselessly declamatory, cretinous, unreadable; completely unworthy of the role of proletarian education that it tries to assume”. Whilst Aragon transformed from the “most libertarian spirit of the Surrealist group” into a horrific Stalinist hack who wrote poems honouring the Russian secret police the NKVD, others who had joined the Party began to feel distinctly uncomfortable about the Moscow show trials. It was a stormy period for the Surrealists as they tried to participate as they saw it in the workers’ revolution, whilst at the same time safeguarding their own specific preoccupations, and fighting against the Party leadership’s attempts to keep them on a tight rein. Breton was expelled in 1933, and at a Party-controlled International Congress for the Defence of Culture the Surrealists were denounced and were only allowed to speak on the last day at 2 in the morning!

Trotsky
By now some of the Surrealists were allying with Trotskyism and oppositional Bolshevism. Peret made contact in France and Brazil with the Communist Union and the Internationalist Workers Party. Breton made contact in Mexico with Trotsky when he was put in charge of a series of conferences at Mexico University on Poetry and Painting in Europe in 1938. Together with Trotsky and the Mexican painter Diego Rivera he drafted For an Independent Revolutionary Art which announced that “The revolution is obliged to erect a socialist regime with central planning; for intellectual creation it must, even from the start, establish an anarchist regime of intellectual liberty. No constraint, not the least trace of command”. This contradictory and bizarre document seems to have been written by Breton and amazingly Trotsky, with Rivera substituting for Trotsky’s signature when he got cold feet. It is not clear when Trotsky helped write this document what he thought he was doing, as it went against everything he had ever done or said.

Durruti
Peret for his part had gone as delegate of the Internationalist Workers Party to the Civil War and Revolution in Spain. Here he worked as a radio broadcaster for the anti-Stalinist Marxist party the POUM, but left this post when he criticised this organisation for participating in the Catalan government. He joined the anarchist Durruti Column on the Aragon front. “All collaboration with the POUM was impossible, they wanted very much to accept people to their right, but not to their left. I have decided to enter into an anarchist militia, and here I am at the front, at Pino de Ebro”, he wrote to Breton. Two years later he paid tribute to Buenaventura Durruti, after whom the Column was named. “I have always seen in Durruti the most revolutionary anarchist leader, whose attitude was most violently opposed to the capitulations of the anarchists who had entered the government and his killing moved me very much. I think that the lesson that was the life of Durruti should not be lost.” Returning to France, he was called up at the start of the war. He was arrested for distribution of leaflets of “an anarchist character” and after a prison term managed to escape to Mexico. Here he undertook a thoroughgoing critique of Trotskyism and distanced himself from its organisations. Writing later in a letter to Georges Fontenis, the French libertarian communist militant, he remarked: “If the disappearance of the State can not be envisaged in the immediate, it is no less true that the proletarian insurrection must mark the the first day of the death agony of the State”.

Arrogance
After the War the Surrealists began to collaborate with the Federation Anarchiste. Fontenis and another militant of the FA, Serge Ninn, maintained good contacts with the Surrealists, the former becoming a friend of Breton. In 1951, the Surrealist started to write a regular weekly column in Le Libertaire – Le Billet Surrealiste. A series of articles by Peret were also published in Le Libertaire which characterised the unions as counter-revolutionary organisms and put forward workers councils as an alternative. The FA were in disagreement with him on this and published a reply in the paper. Peret was certainly in advance of French anarchists on this question. The controversy here was fraternal, but in a later Billet the Surrealist Jean Schuster insisted that the Surrealists should take charge of the intellectual struggle, whilst the anarchists got on with the economic and social struggle. This elitist arrogance stirred up a lot of trouble, and the relationship between the Surrealists and the anarchists began to cool and the last Billet appeared in Le Libertaire in January 1953.

The article Poet, that is to say Revolutionary written by Peret, the most politicised and revolutionary of the Surrealists, that appeared in the paper in 1951 said the essential. He showed up to what point poetry is revolutionary but he added: “It does not follow that the (the poet) puts poetry at the service of political action, even if it is revolutionary,” (Which was certainly never the wish of the anarchist militants of the period) . “But his quality of poet makes him a revolutionary who must struggle on every terrain: that of poetry by his own means and on the terrain of social action , without ever confusing the two fields of action”.

Synthesis
Apart from Breton and Peret the other Surrealists were never seen on the field of social action. Breton was consistent in his support for the Federation Anarchiste and he continued to offer his solidarity after the Platformists around Fontenis transformed the FA into the Federation Communiste Libertaire. He was one of the few intellectuals who continued to offer his support to the FCL during the Algerian war when the FCL suffered severe repression and was forced underground. He sheltered Fontenis whilst he was in hiding. He refused to take sides on the splits in the French anarchist movement and both he and Peret expressed solidarity as well with the new FA set up by the synthesist anarchists and worked in the Antifascist Committees of the 60s alongside the FA.

Some were able to synthesise anarchism and Surrealism on an individual level even if it had not happened on a collective level.The poet Jehan Mayoux, great friend of Peret, the son of anarchists and anti-militarists, joined the Surrealists at the end of the 20s. Called up at the start of the war, he went AWOL and was imprisoned. Escaping, he was captured by the Germans and sent to a concentration camp from which he was liberated in 1945. He continued to take part in libertarian activity up to his death. Jean-Claude Tertrais participated in Surrealist activities in the 50s whilst Breton was still alive. Called up during the Algerian war, he went AWOL and was sent to the hellish “Disciplinary Battalions”. He joined the FA on his release, contributing articles on surrealism to the FA paper Le Monde Libertaire.

However, as Fontenis was to remark: “It is true that, too often, poets are just poets, without being really revolutionary, no insult to B. Peret intended, and if sometimes they attach themselves to the movement of the masses they often fixate on individual high deeds, on spectacular subversion, on illegalist deeds, rather than on the hard daily struggles… As much as it is preferable that the libertarian movement stays intimately linked to the spirit of revolt of the poets, as much it is prejudicial to subject its revolutionary views to the fantasies of men of letters. Yes to implacable revolt, yes to insurrection, yes to the libertarian spirit… but is this a reason to leave on the side the anarchist thought and the class action that nourishes it and that it inspires?”.

Further notes
Other criticisms can be made of Surrealism – the individual intolerance and authoritarianism of Breton, the sexism and homophobia, the cod Freudianism, the dubious celebration of sexual violence – but that would require an article in itself. 

Whatever you do read Breton’s Claire Tour – his enthusiastic ode to anarchism. It’s been translated into English as The Lighthouse in the Drunken Boat, an anthology of writings on anarchism and art available from Freedom and AK Press.

By Nick

*Written by Nick Heath, edited by libcom and published at https://libcom.org/history/1919-1950-the-politics-of-surrealism

Dimitris Tsaloumas and the music of the unseen

Nick Dorey, An ointment isn’t an antidote, 2016, site-specific mixed media installation. Courtesy the artist. Photo: Zan Wimberley. Part of the exhibition Dämmerschlaf at Artspaceuntil 28 February 2016

Nick Dorey, An ointment isn’t an antidote, 2016, site-specific mixed media installation. Courtesy the artist. Photo: Zan Wimberley. Part of the exhibition Dämmerschlaf at Artspaceuntil 28 February 2016

BY VRASIDAS KARALIS

The recent death of the poet Dimitris Tsaloumas (1921-2016) offers the sad but necessary opportunity to revisit and re-read his work — not only as a conventional tribute to his life but mostly as a re-interpretation of his moment in the literary life of Australia. It is true that it took some time to include his work in the official anthologies of mainstream Australian poetry. By the nature of his work also he was never included in anthologies of anti-mainstream poetry; his work had something profoundly conservative in its own constitution yet at the same time, when he appeared in Australian letters in 1983, he brought something new, somehow challenging to the reading and writing addictions of that era.

Tsaloumas’ work evolved during a period when all possibilities were re-opened in Australian society. It was a period of intense optimism, curiosity and existential naiveté. Borders collapsed, communications were intensified and the need to express the visible social differentiation became imperative. Such optimism was both a need and a desire: by the 80s, the old elaborate poetic edifices of Kenneth Slessor, A.D. Hope and Judith Wright were revered but seriously questioned by the anarchic voices of Les Murray, John Tranter, Bruce Beaver, John Blight, Robert Adamson, Robert Gray amongst others. His first translated collection of poems The Observatory (1983) was in a way the culmination of his poetic trajectory in Greek, one which had started almost 35 years earlier. In the collection, through the mediation of Philip Grundy, Tsaloumas entered the English language, expressing, like so many bicultural creators, Greek emotions in English words. His second translated work The Book of Epigrams (1985) characterised by its constant concern for formal completeness, framed the iconography of a deep poetic territory full of symbols and images that reached back to classical Greece.

Dimitris Tsaloumas. Image thanks to UQP

Dimitris Tsaloumas. Image thanks to UQP

After 1988, Tsaloumas wrote his work in English. He became an Australian writer—although identity politics or the need to belong, the faddish ideologies of the period, never played any significant role in his work. HisFalcon Drinking (1988) is one of the most intricate and complex poetic works of the 80s in Australia. It is characterized by many competing voices, (he calls them variations,) which somehow converged on the solidity and the precision of a ‘strong’ poetic form. Tsaloumas’ poetry is structured around the music pattern of theme and variation—and most of his works in English maintain this tonal configuration as the basis of his poetic voice. In a sense he is the Stravinsky of Australian English: through his Hellenic classicism he tamed and subdued the fierce outbursts of his romanticism. His romanticism was the result of his nostalgia for his native island as well as a consequence of his politics. Tsaloumas migrated to Australia in 1952 for political reasons, and ideological rage against injustice can be felt throughout his poetry, as it could through his personality. His migration to English, however, established the need for what W.H. Auden called ‘formal order’—and this essentially provided the poet with a focused landscape and a centred vision of the world.

Even before this translingualism, there was always a unified poetic subjectivity in his verses. Furthermore, despite his modernist origins, in the works of T.S. Eliot and George Seferis, the aesthetics of fragmentation never exercised any serious allure for him. By writing in English, Tsaloumas experimented with new formal arrangements and formations, testing the limits of his own poetic world and the limitations of his Australian English. Sometimes, his language is heavy and slow, but when he succeeds, his work is full of energetic fluency and vibrant demoticism. This can be felt in Portrait of Dog (1991), The Barge (1993) and The Harbour (1998), three collections replete with the irregularities of Australian colloquialisms, the emotional force of oral directness and the agility of vocal intonations all tamed by the steady pace of versification, the exactness of verbal expression and the precision of his stanzas.

In his later work, like New Poems (1999), Sunrise with Sparrow (2000) andHelen of Troy and Other Poems (2007), Tsaloumas simplified his idiom, by dissolving the dense patterns of theme and variations and exploring the absolute simplicity of expression, through the rediscovery of the trite and the banal. These works are precious examples of Edward Said’s ‘late style’ as the poet abandoned all the verbal complexities that gave his known style its very specificity. With them he immersed himself into what Roland Barthes considered the ‘zero degree of writing,’ discarding all metaphors and pre-ordained orders of expression. His last works are structured around verses of felicitous transparency and Edenic freshness, despite the fact that they resonate with ominous feelings and articulate necromantic utterances. His modernist experimentation with form received in them its most astute re-imagining. Now the subtle rhythmic patterns underneath the verses marked the imperceptible transitions to musical tonalities beyond meaning; the central theme of these poems, that all explore the ‘truth of noble substance’ (‘Helen of Troy’), is the ineffability of death, the silence of all history in front of the unanswerable mysteries of being. The Greek word ‘telos’, meaning both end and purpose would have been the proper way of finishing a complete life, a life of juxtapositions and convergences.

Tsaloumas’ work is an emblematic achievement of poetic translingualism. Poets live in specific places and specific times: the quest of the critic is to find that place and time, localize its coordinates and give it a name. Sometimes the homelessness of the critics and their mind is projected on the imaginative universe of the poet; thus the very specificity of the poem becomes a shadow marker of the critic’s own question for domesticity. The critical task is to reconstruct the homeliness of the specific poetic language, to see the poet’s world as an autotelic form and not as a comment on society, politics or sexuality.

Tsaloumas’ poetry is prone to be fragmented by its interpretation: Greek-Australian, Australian-Greek, modernist, formalist, conservative, diasporic and much more. We must see his work as a totality, as the formal crystalisation in language of the existential experience of a specific individual and not as the fragment of a missing reality. He was all of the above and his language clearly shows it: from his early poems in Greek to his mature poems in English and Greek, the poetic world was expanding, contracting and simplifying itself in an admirable and somehow challenging way. If there is a constant parameter of his language, it can be characterised as an assembly of nouns and not as a collection of adjectives. Structured around raw materials and based on the gravity of solid references, his verses resonate with the staunch attempt of many poets worldwide in the same period to save the language of poetry from the danger of meaninglessness and the anxiety of trivialisation.

With his deep classical education, he avoided the over-sophistication of contemporary self-referential modernist forms. His verses are rough and somehow harsh; so they have to be read as unities, as complete stanzas, and not as isolated verses. Tsaloumas was the poet of formal quest; he struggled to formulate the density and the regularity of a distinct formal configuration in order to localise his poetic voice and avoid the accusation of a poet writing in a foreign language, de-territorialised, un-centred, homeless.

His poems will be read time and again by young poets who want to feel the otherness of poetic language or experience the otherness within the poetic language. His translingualism is the home of contemporary sensitivity: ‘I arrived on time though I had no address,’ he says one of his poems. He reached Australian poetry at the right moment, when a poetic regime change was necessary and desired. He contributed with his polyphonic variations to re-arrange the tonalities of poetic language until he reached the limitations of his own idiom. ‘Your struggle,’ he says in another poem, ‘is with the unseen, the beast that never yields.’ In his best poems, we have the impression that the unseen had found its proper musical translation and has localised a home for his poetic existence. As long as young poets exist who worship the plasticity and the solidity of poetic expression, his work will be read—and that’s greatest praise anyone can give a poet.
*
Our first essay this week is by Sophia Barnes, who considers three new books by Australian women writers: Beth Yahp’s Eat First, Talk Later, Drusilla Modjeska’s Second Half First and Debra Adelaide’s The Women’s Pages. What these books share is an interest in how the stories of women are told and retold. In ‘What To Leave Out’, Barnes writes:

Two memoirs, one fiction? Or one family history, two fictions entwined into a single narrative, and a ‘reflection on the arc of a life’? All three of these books show women writing themselves into being, as they construct narrative from the raw materials of unwieldy lives, whether imagined or real. Each writes and rewrites sensation, tactile detail, exchange or confrontation, revising and rediscovering through the process. The compulsion to self-transcription is persistent, whether it be in the service of self-discovery, exploration or interrogation; whether it comprises reflection, hindsight, or the recovery of stories which might otherwise be lost; whether it functions to challenge or to reinforce, as transformation or as testament – or simply as record.

William Finnegan’s memoir of surfing is the subject of our second essay this week, ‘Mushburgers’ by Knox Peden. Finnegan is a writer for the New Yorkerwho has filed stories from around the world, including Australia. Peden writes:

The expectation in reading Barbarian Days is that one will learn the roots of this passion, that we will see its organic emergence from the world travel treated in its pages. But this passion seems incidental too. The memoir is, after all, of a surfing life. And herein lies the book’s most enchanting aspect. Figurative language abounds—I defy anyone to find better descriptions of surfing, whatever the criteria might be, and regardless of whether you’ve surfed or tried to. But the book as a whole is not a metaphor; it is astonishingly literal. We expect a child of the 1950s to take us through the disappointments of the counterculture. We expect a memoir dedicated to the author’s teenage daughter to take us through the challenges of marriage and the miracle of fatherhood. The wife and kid are in the book, but they are never its subject, much less its object. The wonder of Barbarian Days is to provide us with a literary experience that is not a stand in for other experiences, that is not an allegory of effort and victory and disappointment and loss that memoir culture has conditioned us to expect.

This week in From the Archive, we return to Kerryn Goldsworthy’s essay on the launch of Text Classics, ‘What We Talk About When We Talk About Australian Literature’,  one of the first to appear on the Sydney Review of Books on our launch in early 2013. In that essay, Goldsworthy reflects on the transformation of the idea of ‘Australian literature’ since 1988, both within the academy and beyond it:

Why 1988? The Bicentennial celebrations and the lead-up to them had made a lot of people do some hard thinking about exactly what we talk about when we talk about Australian literature, and that was reflected in the way it had begun to be taught in universities. Nor was it just the academics; many of the writers themselves were suspicious of the historical triumphalism that the Bicentennial unavoidably represented. Kate Grenville’s 1988 novel Joan Makes History was a witty bit of feminist revisionism intended to destabilise traditional accounts of Australian history, while Patrick White, as David Marr reports in his biography, ‘decided that nothing of his would be performed or published in Australia in the bicentennial year of white settlement.’ In a 1985 letter to a friend, White had written ‘I hope I am dead before 1988 when we are supposed to celebrate our emptiness in a great shower of bullshit.’ Grenville sent him a copy of Joan Makes History, which he liked. ‘I was carried away,’ he wrote to her. ‘When I finished I even had a cry.’

Karalis-author-pic
*Vrasidas Karalis teaches Modern Greek at the University of Sydney. He has published Recollections of Mr Manoly Lascaris (2007), The Demons of Athens (2014) and Reflections on Presence (2016).

**This article published in Sydney Review of Books at http://www.sydneyreviewofbooks.com/dmitris-tsaloumas-and-the-music-of-the-unseen/

Οι αφιερώσεις και οι επιγραφές στην ποίηση της Alejandra Pizarnik – Μέρος 3ο

pizarnik_ln

ΤΟΥ ΣΤΑΘΗ ΙΝΤΖΕ

3. ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ
(ταξινόμηση ανά ποιητική συλλογή)

3.1. Η ΠΙΟ ΞΕΝΗ ΓΗ, 1955

– Τίτλος ποιήματος: το σύνολο της ποιητικής συλλογής.
Επιγραφή:

¡Ah! El infinito egoísmo de la adolescencia,
el optimismo estudioso: ¡cuán lleno de
flores estaba el mundo ese verano! Los
aires y las formas muriendo…

A.Rimbaud

«Αν αγαπάτε τον Ρεμπώ δεν είναι γιατί το κραύγασε εκείνος. Είναι το θάμπος που σας προξενούν κάποιες λέξεις που δν θα μπορέσουν ποτέ να γίνουν κατανοητές»[5], έγραψε η Πισαρνίκ.

Επίσης, καταχώρησε στο ημερολόγιό της δύο σχετικές αναφορές:

13 Ιανουαρίου

Κοιμήθηκα με αυτούς τους στίχους:
ô saisons, ô chateaux
quel âme est sans défaut
(Στίχοι από το ποίημα ô saisons, ô chateaux του Ρεμπώ)

14 Ιανουαρίου

Κοιμήθηκα με τους στίχους του Ρεμπώ:
Par litterature,
j’ai perdu ma vie.
(Από το ποίημα Chanson de la plus haute tour)

Η Αλεχάντρα Πισαρνίκ υπήρξε σταθερά απολίτικη και επηρεασμένη από τους Γάλλους συμβολιστές και υπερρεαλιστές και, ιδιαίτερα, από τον Αρθούρ Ρεμπώ. Είναι συνετό να χαρακτηρίσουμε το βιβλιο της με τίτλο Εξαγωγή τής πέτρας τής παραφροσύνης, ως μια κρίσιμη στιγμή στην ποιητική της παραγωγή κατά την οποία, από τεχνικής άποψης, τα ποιήματά της εγκαταλείπουν τη διάταξή τους σε στίχους για να γίνουν πρόζα, με έναν τρόπο ο οποίος μοιάζει με το ποίημα «Μια εποχή στην κόλαση»[2] του Α. Ρεμπώ.

3.2. Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΘΩΟΤΗΤΑ, 1955

– Τίτλος ποιήματος: Noche
Επιγραφή:

Quoi, toujours? Entre moi sans cesse et
le bonheur!

G. De Nerval

O Gérard de Nerval (1808–1855), ετερώνυμο του Gérard Labrunie, ήταν Γάλλος συγγραφέας, ποιητής, δοκιμιογράφος και μεταφραστής και υπήρξε κορυφαία φιγούρα του γαλλικού ρομαντισμού. Ο Νερβάλ είχε χρόνιες διανοητικές διαταραχές. Τσακισμένος και ταλαιπωρημένος από τη ψυχική του νόσο, αυτοκτόνησε στις 26 Ιανουαρίου 1855. Αλλά η αυτοκτονία, δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας που τον συσχετίζει με την Αλεχάντρα Πισαρνίκ.

Είναι και η εικόνα του «μαύρου ήλιου» στο σονέτο του Νερβάλ με τίτλο El desdichado[3]:

[…] Το μόνο αστέρι μου νεκρό, και στο έναστρο λαγούτο μου
προβάλλει ο μαύρος ήλιος της Μελαγχολίας. […]
(μετάφραση: Παναγιώτης Μουλλάς )

και η μελαγχολία που πηγάζει από αυτή και μας επιτρέπει να συσχετίσουμε τους έμμετρους και απόλυτα ακριβείς στίχους τού Νερβάλ, με τον ελεύθερο στίχο τού έργου της Πισαρίνκ και πιο συγκεκριμένα στο ποίημα Anillos de ceniza, όπου γινόμαστε μάρτυρες «μιας διαίρεσης του ήλιου σε μικρότερους μαύρους ήλιους».

3.3. ΟΙ ΧΑΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ, 1958

– Τίτλος ποιήματος: Desde esta orilla
Επιγραφή:

Soy pura
porque la noche que me encerraba
en su negror mortal
ha buido.

W. Blake

Όπως και στην ποίηση του Μπλέικ, η εμπειρία δεν αντιτίθεται στην αθωότητα. Είναι μια γνώση υπό διερεύνηση από το υποκείμενο.

Το αίμα θέλει να καταλαγιάσει.
Του στέρησαν τον λόγο να αγαπά.
Γυμνή απουσία.
Παραληρώ, χάνω τα φτερά μου.
Τι θα έλεγε ο κόσμος αν ο Θεός
τον είχε εγκαταλείψει έτσι;
(Αλεχάντρα Πισαρνίκ, Ο απών[4])

3.4. ΑΛΛΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, 1959

– Τίτλος ποιήματος: Caroline de Gunderode
Επιγραφή:
En nostalgique je vogabondais
par l’ infini

C. de G.

H Karoline Friederike Louise Maximiliane von Günderrode (1780 –1806), όπως είναι ολόκληρο το όνομα της Caroline de Gunderode, ήταν Γερμανίδα ποιήτρια που επηρεάστηκε από το κίνημα του Ρομαντισμού. Οι ποιήτριες του γερμανικού ρομαντισμού, τυγχάνουν υψηλής εκτίμησης από τους υπερρεαλιστές τής εποχής που η Πισαρνίκ έζησε το Παρίσι. Παράδειγμα τέτοιας καθολικής αποδοχής ήταν και η Caroline de Gunderode.

– Τίτλος ποιήματος: Destrucciones
Επιγραφή:

en besos, no en razones

QUEVEDO

Αναφέρεται σε απόφθεγμα του Francisco de Quevedo (1580-1645).

3.5. ΤΑ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΟΙ ΝΥΧΤΕΣ, 1965

– Τίτλος ποιήματος: Pido el silencio
Επιγραφή:

…canta, lastimada mía

CERVANTES

Στίχος από το έργο Don Quijote De La Mancha (Δον Κιχώτης) του Miquel de Cervantes.

3.6. ΕΞΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΦΡΟΣΥΝΗΣ, 1968

– Τίτλος ποιήματος: Cantora Nocturna
Επιγραφή: «Joe, macht die Musik von damals nacht…»

Ο συγκεκριμένος στίχος είναι μέρος του ποιήματος «Bilbao Song, 1929» που γράφτηκε από τον Bertolt Brecht και μελωποιήθηκε από τον Kurt Weill.

– Τίτλος ποιήματος: Extracción de la piedra de locura
Επιγραφή:

Elles, les ámes (…), sont malades et elles souffrent et nul ne leur
porte-reméde; elles sont blessées et brisées et nul ne les panse.

RUYSBROECK

Ο Jan Van Ruysbroeck ήταν Φλαμανδός μυστικιστής και θεολόγος. Είδαμε προηγουμένως (βλ. 1.4.) ότι η Πισαρνίκ ήταν ήδη επηρεασμένη από τον αποκρυφισμό τού Μπρετόν. Εδώ, δεν παραθέτει το αυθεντικό κείμενο στα λατινικά, παρά μόνο στη γλώσσα την οποία γνώριζε εκτός από τα ισπανικά, δηλαδή τα γαλλικά.

– Τίτλος ποιήματος: El sueño de la muerte o el lugar de los cuerpos poéticos
Επιγραφή:

Esta noche, dijo, desde el ocaso, me cubrían con una
mortaja negra en un lecho de cedro.
Me escanciaban vino azul mezclado con amargura.

El Cantar de las huestes de Ígor

Ανώνυμο έργο της αρχαίας σλαβικής λογοτεχνίας, το οποίο πιθανότατα γράφτηκε στα τέλη του 17ου αιώνα.

– Τίτλος ποιήματος: A un poema acerca del agua, de Silvina Ocampo
Επιγραφή:

que emana toda la noche profecías

O. Paz

Βλέπε (Βλ. 2.6.)

2.5.1.2. Τίτλος ποιήματος: […] Del silencio

Επιγραφή 1η:

…está todo en algún idioma que no conozco…

L.C. (A través del espejo)

(Βλέπε 2.7.2.)
Αναφέρεται στο έργο του, Μέσα από τον καθρέφτη.

Επιγραφή 2η:

Sinto o mundo chorar como lingua estrangeira

Cecilia Meireles

Η Σεσίλια Μεϊρέλες (1901-1964), ήταν Βραζιλιάνα ποιήτρια, καθηγήτρια και δημοσιογράφος.

Η μόνη πληροφορία σχετικά με τη συγκεκριμένη επιγραφή, είναι η μαρτυρία της συμπατριώτισσας της Meireles, Ana Cristina César η οποία είχε πει: «Είναι συγκινητικό για έναν Βραζιλιάνο αναγνώστη να βλέπει ότι η Πισαρνίκ περιλαμβάνει, ως επιγραφή στο ποίημα ‘’Del silencio’’, το 1971, στίχο από το τελευταίο βιβλίο τής Σεσίλια Μεϊρέλες».

Επιγραφή 3η:

Ils jouent la pièce en étranger

Michaux

(Βλέπε 1.3.)

Επιγραφή 4η:

…alguien mató algo

L. Carroll

(Βλ. 2.7.2.)

*

4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Εν κατακλείδι, διαπιστώνουμε ότι κυρίαρχο ρόλο στις αφιερώσεις και τις επιγραφές που συνοδεύουν τα ποιήματα της Αλεχάντρα Πισαρνίκ, διαδραμάτισαν οι γνωριμίες της, κατά το διάστημα που έζησε στο Παρίσι. Εκεί όπου έμελε να πάρει σάρκα και οστά το «υπερρεαλιστκό της όνειρο». Οι αφιερώσεις στα ποιήματά της, ήταν ένας «φόρος τιμής» στους ανθρώπους τής τέχνης που διαμόρφωσαν αυτό στο οποίο κατέληξε να είναι. Μια ποιήτρια που ξεκίνησε από τον υπερρεαλισμό, αλλά δεν υπέταξε την ποίησή της στις αυστηρές επιταγές και προδιαγραφές του κινήματος. Η Yvon Bordelois άλλωστε μας αναφέρει ότι η Πισαρνίκ δεν εμπιστευόταν το υποσυνείδητό της και ότι για να φέρει ένα ποίημα στην τελική του μορφή, «πρόσθετε, άλλαζε, έσβηνε, έκοβε, παρατηρούσε το ποίημα σαν ένα αντικείμενο (Βλέπε πιο κάτω).» Συμπορεύτηκε μαζί με τον υπερρεαλισμό, δανείστηκε στοιχεία και τα αναμόρφωσε σύμφωνα με τη φαντασία και τον αποκρυφισμό που της εμφύσησε ο Μπρετόν (Βλέπε 1.3.), σ’ έναν έλλογο και γλωσσικά έκπαγλο λυρισμό. Η σχέση της, επίσης, με τον Χούλιο Κορτάσαρ μάς είναι γνωστή. Ο σπουδαίος Αργεντινός συγγραφέας, μάλιστα, κάποτε της είχε εμπιστευτεί τη δακτυλογράφηση του βιβλίου του Rayuela (Βλέπε 2.7.4.).

Για τη συμβολή του «φανταστικού» στην ποίηση τής Πισαρνίκ, διαβάζουμε στο περιοδικό Τα νέα γράμματα[5]:

«Στον υπερρεαλισμό, η ανατρεπτική διάθεση του Ντανταϊσμού, ενσωματώνεται σε μια συνολική αντίληψη για την τέχνη η οποία
α) αναδεικνύει κυρίαρχη τη λειτουργία τής δημιουργικής φαντασίας,
β) αποδέχεται και δεξιώνεται στους κόλπους της ποίησης το τυχαίο και «την πιθανή αλλ’ ασύλληπτη νομοτέλειά του», η οποία δημιουργεί μια καινούργια προοπτική και λύνει τα δάχτυλα του ποιητή που κρατήθηκαν μακριά από τον πλούτο τουκόσμου των εικόνων και
γ) αποβλέπει να συνθέσει και να ενοποιήσει ολόκληρο «το ψυχικό και υλικό είναι».

– Η ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΤΡΙΑ ΠΙΣΑΡΝΙΚ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΑΦΙΕΡΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ

Ένας από τους υπερρεαλιστές που θαύμαζε ήταν ο Γάλλος Αντονέν Αρτώ για τον οποίο αξίζει να αναφέρουμε ότι για μεγάλες περιόδους της ζωής του ήταν έγκλειστος σε ψυχιατρικέςς κλινικές, κάτι που τον συνδέει με τα προβλήματα ψυχικών διαταραχών που αντιμετώπιζε η Πισαρνίκ:

«Πλησιάζω σε αυτό που επιθυμώ να γράφω, αν και θα μου άρεσε, όπως ο Αρτώ, να γράφω για την παραφωνία με τον ομορφότερο δυνατό τρόπο»[2].

Σε σχέση με την αντίληψη του Μπρετόν για τον έλεγχο του υποσυνείδητου αξίζει να αναφέρουμε τις ίδιες τις λέξεις τής Πισαρνίκ:

«Η δυσκολία μου με τα κόμματα είναι μέρος της δυσκολίας μου με τον έναρθρο και δομημένο λόγο. Υποθέτω ότι ανήκω στο είδος του λυρικού ποιητή που τρομάζει από το απερίγραπτο και το ανείπωτο. Και παρόλο αυτά, δεν θέλω να είμαι έτσι. Εξ ου και οι εμμονές μου με τη γραμματική»[3].

Επίσης, αξίζει να ανφερθεί η μαρτυρία τής Ivonne Bordelois, που συναντούσε την Πισαρνίκ στο Παρίσι από το 1960:

«Η φαντασία στον φανταστικό κόσμο της Αλεχάντρα Πισαρνίκ είναι φανερά δεμένη με την υπερρεαλιστική εικόνα. Αλλά όπως ειπώθηκε και από περισσότερους από έναν συγγραφέα –σκέφτομαι την Becciú και τον Pezzoni- αν και η ‘’φανταστική’’ συμβολή και η ζωτική συγγένεια της Αλεχάντρα με τον υπερρεαλισμό είναι φανερή, η γραφή της απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί υπερρεαλιστική. Θυμάμαι τις αναρίθμητες φορές που στο δωμάτιό της στην Rue St. Sulpice σηζητούσαμε τις καταβολές των βιβλίων της ‘’Το δέντρο της Αρτέμιδος’’ και ‘’Οι εργασίες και οι νύχτες’’. Πρόσθετε, άλλαζε, έσβηνε, έκοβε, παρατηρούσε το ποίημα σαν ένα αντικείμενο[4]».

*

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3
1 (Ημερολόγια, σελ. 171)
2 κυκλοφορεί στην ελληνική γλώσσα σε μετάφραση Χριστόφορου Λιοντάκη, από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2004
3 περιλαμβάνεται στο έργο «Τα κορίτσια της φωτιάς», 1854 και κυκλοφορεί στην ελληνική γλώσσα σε μετάφραση Βάσως Μέντζου, από τις εκδόσεις Ολκός, 1991
4 μετάφραση Στάθη Ιντζέ, από το βιβλίο Ποιήματα, Αλεχάντρα Πισαρνίκ, εκδόσεις Θράκα, 2014
5 (Ημερολόγια, σελ. 171).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
1 «Paul Eluard»,Τα Νέα Γράμματα, χρ. Β, τχ. 3 (1936)
²Pizamik, Alejandra: Op. cit., Buenos Aires, 1968, 18 Αυγούστου, σελ. 289.
³Pizamik, Alejandra: Op. cit., 1992, Buenos Aires, 1966, 3 Μαΐου, σελ. 278.

*

ΠΗΓΕΣ

– Vicente Cervera Salinas, Las cenizas del reino. El hermoso delirio de Alejandra Pizanik
– Fiona Joy Mackintosh, Karl Posso, Árbol de Alejandra: Pizarnik Reassessed
– Alicia Genovese, La doble voz: poetas argentinas contemporáneas
– Susana Días Nuñez, Los límites de la escritura. Alejandra Pizarnik y Marguerite Duras
Julio Cortázar. Cartas 1964- 1968. Edición a cargo de Aurora Bernárdez. Editorial: -Alfaguara. Biblioteca Cortázar.
– Josefa Fuentes Gómez, El surrealismo en Alejandra Pizarnik

*Από τη “Θράκα” στο http://thraka-magazine.blogspot.gr

Δημήτρης Τσαλουμάς 1921-2016

Πληροφορήθηκα μερικές ώρες πριν, σήμερα, τον θάνατο στο νησί του, στη Λέρο, ενός από τους μεγαλύτερους -κατά τη γνώμη μου- ποιητές που ανέδειξε η ελληνο-αυστραλιανή παροικία της Μελβούρνης, της Αυστραλίας, αλλά και, γενικότερα, της Ελληνικής Διασποράς, του Δημήτρη Τσαλουμά.

Αν και θα επανέλθω, κυρίως με ποιήματα του Δημήτρη Τσαλουμά, στο άμεσο μέλλον, εν είδει ελάχιστου φόρου τιμής και μικρού αφιερώματος, παραθέτω λίγα πράγματα: ένα βίντεο από εκδήλωση προς τιμήν του στη Λέρο, μια φωτογραφία, ένα εξώφυλλο ποιητικής του συλλογής καθώς και συνδέσμους δημοσιευμάτων που έχω κάνει μέσα από το ιστολόγιο αυτό.

Αν και αναγνωρισμένος ποιητής στην Αυστραλία, μιας και δίγλωσσος και μεταφρασμένος, στην Ελλάδα δεν είναι τόσο γνωστός, ίσως και παντελώς άγνωστος από αρκετούς ποιητικούς κύκλους. Εμείς εδώ στο Κόσκινο επιφυλασσόμαστε να καλύψουμε αυτό το κενό, όπως μπορούμε.

Δημήτρης Τσαλουμάς – Το ψυγείο

Στις στοές των ψυγείων κρέμονται αναιμικά
τα σφαχτά. Ξαφνικός και επιδέξιος
με ριγωτή ποδιά στο σκίρτημα του φωτός
εμφανίζεται μες στα τσιγκέλια αυτός ,
κι επιλέγοντας γυμνότατον αμνόν απέρχεται
σφραγίζοντας ξανά το σκοτάδι .

aiol8

HN05(1)

**Ο Δημήτρης Τσαλουμάς γεννήθηκε στη Λέρο το 1921. Τελείωσε το ελληνικό ημιγυμνάσιο και το ιταλικό γυμνάσιο στο νησί του και λίγο αργότερα, τα πρώτα χρόνια του πολέμου, το ιταλικό Κλασσικό Λύκειο της Ρόδου. Ζει από το 1952 στην Αυστραλία, όπου σπούδασε Αγγλική και Γαλλική Φιλολογία και δίδαξε ώς το 1982 στα κρατικά σχολεία μέσης εκπαίδευσης στη Μελβούρνη. Δίδαξε, επίσης, σε διάφορα πανεπιστήμια ως επισκέπτης συγγραφέας. Τιμήθηκε με έξι από τις σημαντικότερες διακρίσεις της Αυστραλίας τόσο για τα αγγλόγλωσσα βιβλία του, όσο και για έναν τόμο που μεταφράστηκε από τις ελληνικές του συλλογές από τον Philip Grundy με τον τίτλο The Observatory (Το παρατηρητήριο). Τα τελευταία χρόνια μοιράζει το χρόνο του μεταξύ Λέρου και Μελβούρνης. Δύο νέες συλλογές ποιημάτων του (γραμμένες στα Ελληνικά), δημοσιεύτηκαν πρόσφατα στην Ελλάδα.

https://tokoskino.wordpress.com/2013/01/13/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AC%CF%82-%CE%B7-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%B3%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%B1/

https://tokoskino.wordpress.com/2012/12/01/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AC%CF%82-%CE%B3%CF%81%CE%AC%CE%BC%CE%BC%CE%B1-%CF%83-%CE%AD%CE%BD%CE%B1-%CE%AC%CF%81%CF%81%CF%89%CF%83/

https://tokoskino.wordpress.com/2011/09/08/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AC%CF%82-%CE%AC%CF%83%CF%89%CF%84%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%AC%CF%83%CF%89%CF%84%CE%BF%CF%82-2/

https://tokoskino.wordpress.com/2012/05/24/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AC%CF%82-%CE%BD%CF%85%CF%87%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BD%CF%8C/

https://tokoskino.wordpress.com/2014/05/14/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AC%CF%82-%CE%B5%CF%80%CE%B5%CE%B9%CE%B4%CE%AE%CF%82-%CE%AE%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%B5/

https://tokoskino.wordpress.com/2015/02/08/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AC%CF%82-vigil-%CE%B1%CE%B3%CF%81%CF%85%CF%80%CE%BD%CE%AF%CE%B1/

https://tokoskino.wordpress.com/2011/04/02/%CE%AD%CE%BD%CE%B1-%CE%B1%CF%80%CF%8C%CE%B3%CE%B5%CF%85%CE%BC%CE%B1-%CF%80%CE%BF%CE%AF%CE%B7%CF%83%CE%B7%CF%82-%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7-%CF%84%CF%83/

https://tokoskino.wordpress.com/2015/02/14/dimitris-tsaloumas-a-winter-journey-%CF%87%CE%B5%CE%B9%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BD%CF%8C-%CF%84%CE%B1%CE%BE%CE%AF%CE%B4%CE%B9-owl-publishing-2014/

https://tokoskino.wordpress.com/2016/01/22/the-leap-over-the-bounds-of-self-a-tribute-to-the-poetry-of-dimitris-tsaloumas-in-celebration-of-two-recent-bilingual-poetry-publications-honouring-the-poet-and-his-art/

https://tokoskino.wordpress.com/2011/03/07/dimitris-tsaloumas-a-voluntary-exile-%E2%80%93-selected-writings-on-his-life-and-work-owl-publishing-%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%B2%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%BD%CE%B7-1999/

https://tokoskino.wordpress.com/2014/05/18/dimitris-tsaloumas-un-chant-du-soir-orphee-la-difference-%CE%B3%CE%B5%CE%BD%CE%AC%CF%81%CE%B7%CF%82-2014/

https://tokoskino.wordpress.com/2015/02/14/dimitris-tsaloumas-a-winter-journey-%CF%87%CE%B5%CE%B9%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BD%CF%8C-%CF%84%CE%B1%CE%BE%CE%AF%CE%B4%CE%B9-owl-publishing-2014/

Γιάννης Λειβαδάς: «Η μοναδική κουλτούρα είναι η ελευθερία»

vakxikon_to_neo_leivadasneo9

Συνέντευξη στην Ελπίδα Πασαμιχάλη για “Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα”

Μαδρίτη, Λισαβόνα, Παρίσι, Βαρκελώνη, Τογκούρτ, Ταγγέρη, Γένοβα, Νίκαια,  Μαρόκο είναι κάποιοι από τους τόπους που επισκέπτεται και αναπολεί το νέο πεζογράφημα του Γιάννη Λειβαδά. Ωστόσο “Το Σύμπλεγμα του Λαοκόοντα” δεν έχει καμία σχέση με ένα βιβλίο ταξιδιωτικών εντυπώσεων του συνήθους και κατ’ επίφαση κοσμοπολιτισμού, των διήμερων τριήμερων ή και πενταήμερων διανυκτερεύσεων με πρωινό ούτε ακολουθεί άλλωστε κάποια από τις πεπατημένες αφηγηματικές διαδρομές στην εξέλιξή του.

Το Σύμπλεγμα του Λαοκόοντα ξαφνιάζει, σαν ένα αναπάντεχο χαστούκι, τον αμύητο αλλά και τον μυημένο αναγνώστη και τον προκαλεί να πάψει να είναι θεατής και να συμμετάσχει σε μια λογοτεχνία ατίθαση, ασυμβίβαστη, αιρετική, μια λογοτεχνία πυρετική και αυθεντική,  μια λογοτεχνία που πίνει, καπνίζει, ξενυχτάει, περιπλανιέται άσκοπα, μπαινοβγαίνει στα μπαρ,  συνομιλεί με αγνώστους, φιλοσοφεί με αστέγους, κοιμάται σε υπόγεια, ξυπνάει στο δρόμο και μπορεί να βρεθεί να πίνει νερό από την ίδια λιμνούλα με έναν σκύλο αδέσποτο.

Το Σύμπλεγμα του Λαοκόοντα  είναι  ένα ημερολόγιο εξερεύνησης σε άγνωστους τόπους της λογοτεχνίας, όπου τίποτα δεν είναι δεδομένο, τίποτα δεν είναι όπως πριν και με αυτή την έννοια δικαιώνει τον χαρακτηρισμό του ως ένα «Πύραμα της  γραφής». Την ίδια στιγμή είναι από μόνο του ένα ταξίδι. Ένα ταξίδι με το Magic Bus της γραφής, Παρίσι, Λονδίνο , Άμστερνταμ ή Βερολίνο, δεν έχει σημασία τελικά, σαν παρατεταμένος αυτοσχεδιασμός στις  μουσικές  κλίμακες των μπλούζ.

Ο Γιάννης Λειβαδάς μιλά στο Book Bar για το νέο του βιβλίο,  τους ποιητές, τις πόλεις, το Παρίσι, την Αθήνα, τη λογοτεχνία, την κρίση, τις εκλογές και για το ταξίδι της ζωής. Αν ο Λαοκόοντας προκάλεσε την οργή της Αθηνάς και πλήρωσε με την ίδια του τη ζωή την προσπάθεια να διαλύσει την πλάνη του πλήθους των Τρώων, ο Γιάννης Λειβαδάς, δείχνει πιο σοφός:  «Αν έχεις μικρά φτερά μην κάνεις μεγάλο ταξίδι, αν πάλι  έχεις φτερά μεγάλα πρόσεξε να μην κάνεις μικρό», γράφει  σε ένα σημείο του βιβλίου.

Πώς γράφτηκε «Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα»; Ποια ανάγκη ή ποια επιθυμία σε ώθησε να ξεφύγεις από την ποιητική φόρμα και να περάσεις λογοτεχνικά σε έναν ποιητικό-πεζό λόγο;

Μακριά από την κοινοτυπία και την συν-ευθύνη. Το βιβλίο άρχισα να το γράφω όταν ήμουν μόλις είκοσι ενός χρόνων. Το μόνο που γνώριζα ήταν ότι ήθελα να αφήσω τα πράγματα να μιλήσουν από μόνα τους, συντελώντας ναι μεν καταλυτικά, αλλά παρεμβαίνοντας κατά το ελάχιστο δυνατό. Μέχρι τα τέλη του 2010 είχαν συσσωρευτεί 970 σελίδες α4 από τις οποίες κράτησα τελικά ελάχιστες. Δεν πιστεύω ότι μετατοπίστηκα και τόσο, όλα είναι ποίηση, όταν κάνω λόγο για μυθιστόρημα εννοώ απλά μια ποίηση που απολαμβάνει συνάμα, σε πραγματικό χρόνο, την ονειροπόληση του εαυτού της. Σε αντίθεση με το ποίημα, το οποίο δεν ονειροπολεί αλλά επαγρυπνεί. Όλα οφείλονται στη ζωή, ό,τι υπάρχει, υπάρχει γιατί γίνεται πράξη. Η πράξη είναι η νομοτέλεια της τέχνης της γραφής, η οποία παραμένει ύστατη προσωπική ευθύνη. Ακριβώς επειδή το πεδίο της ανθρώπινης εμπειρίας συρρικνώνεται σταδιακά όλο και περισσότερο, τα βιβλία που περιέχουν σπέκουλες, φαντασιώσεις και εικασίες κάνουν μόνο για ευπώλητα. Οτιδήποτε είναι εμπειρικά ανεφάρμοστο, στη ζωή του ποιητή, είναι απολύτως ανούσιο για την τέχνη της γραφής.

Μαδρίτη, Λισαβόνα, Παρίσι, Βαρκελώνη, Τογκούρτ, Μαρόκο, Ινδία είναι κάποιοι από τους πολλούς τόπους που αναφέρονται στην αφήγηση. Υπάρχει κάποιος ημερολογιακός χαρακτήρας στα κείμενα του βιβλίου;

Στην αρχή το βιβλίο δεν ήταν παρά μια ροή ημερολογιακών σημειώσεων αλλά πολύ σύντομα άρχισε να διαστέλλει τον χρόνο και να αποκτά μια ανεξαρτησία σε σχέση με το χέρι και το σημειωματάριο. Ακόμη και σε σχέση με τη διάνοια του συγγραφέα. Πιστεύω ότι το βιβλίο δεν κατάφερε απλά να γίνει άνθρωπος αλλά ξανάγινε βιβλίο• το βιβλίο ενός δημόσιου θανάτου. Δεν θέλησα να πω τίποτα γράφοντάς το, θέλησα μόνο να κάνω στην άκρη και να αφήσω τα πράγματα να μιλήσουν για τον εαυτό τους. Μιλώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο για το ανήκουστο θαύμα της ζωής η οποία κερδίζει μόνο σαν ηττάται από τον άνθρωπο.

Τα ταξίδια με τη ζωή έχουν συμβάλλει στα ταξίδια του μυαλού και τα ταξίδια της γραφής σου;

Η ζωή είναι το μεγαλύτερο και πιο απίθανο σχήμα, εμπεριέχει τα πάντα. Συνεπώς έχει συμβάλλει τα μέγιστα. Το μυαλό και η γραφή ωθούν συχνά-πυκνά προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, η ζωή όμως είναι ο χάρτης και όλα όσα βρίσκονται εκτός χάρτη. Δεν θυμάμαι ποτέ τον εαυτό μου να έχει ταξιδέψει περισσότερο με το μυαλό ή τη γραφή, όπως λες, απ’ όσο με την πραγματική ζωή.

Ο αφηγητής είναι ένα πρόσωπο ελεύθερο, ατίθασο, αντισυμβατικό, σε πλήρη αντίθεση με τις σημερινές απαγορεύσεις, πίνει, καπνίζει, αλητεύει και ζει τη ζωή στα όρια. Ένα πρόσωπο που μοιάζει να έρχεται από μιαν άλλη κουλτούρα και μιαν άλλη εποχή. Τι πιθανότητες θα είχε το πρόσωπο αυτό να… επιβιώσει στη σημερινή εποχή;

Αφηγητής δεν υπάρχει, υπάρχει μόνο εκείνος που κάθισε να γράψει. Και αυτός είναι ένας πραγματικός άνθρωπος, με πραγματικές εμπειρίες, ο υποφαινόμενος. Δεν μπορώ να συνηγορήσω σε όσα αναφέρεις σχετικά με τις εμπειρίες και τα όρια. Η αντίθεση που αναφέρεις βρίσκεται στο πλήθος, στην πληθο-κρατία που στερείται  σχεδόν τα πάντα.
Στο βιβλίο εμπεριέχεται η πραγματική μου εμπειρία μόνο ως όχημα, όχι τόσο ως σημασία. Το ζήτημα της κουλτούρας, αυτό είναι το σημαντικότερο απ’ όλα. Γιατί η μοναδική κουλτούρα είναι η ελευθερία. Τα υπόλοιπα αποτελούν συνονθυλεύματα, επιτυχίες ή αστοχίες της προσωπικής περιπέτειας του καθένα. «Το Σύμπλεγμα Του Λαοκόοντα» αφορά, πράγματι, την ελευθερία. Η εποχή, είναι η προσωπική εποχή του συγγραφέα• αυτό που θα εμφανιστεί όταν πιάσει τόπο, κάποτε, η επίκληση του ανθρώπου στον άνθρωπο.
Το ζήτημα είναι αν η κοινωνία έχει την ικανότητα να επιβιώσει μ’ εμένα και όχι το αντίθετο.

Υπάρχουν πόλεις που ταιριάζουν στους ποιητές ή μήπως ο ποιητής πρέπει να επινοήσει τη δική του πόλη;

Οι πόλεις γίνονται σημαντικές εφόσον φιλοξενήσουν τους ποιητές. Από μόνες τους δεν αποτελούν, πια, ιδιαίτερη αξία. Ο ένας άνθρωπος, ή περισσότεροι, είναι που κάνουν τη διαφορά. Αυτή είναι η σημερινή πραγματικότητα, εφόσον η πληροφόρηση και η εικόνα διατίθενται δωρεάν, υπό της έννοια πως τείνει να αχρηστευθεί παντελώς η εμπειρία. Βλέπει κάποιος το Βαρανάσι στην τηλεόραση και νιώθει πως βρίσκεται πράγματι εκεί. Με τον ίδιο τρόπο κοροϊδεύει τον εαυτό του πιστεύοντας ότι συμμετέχει στα κοινά, έχει αντίληψη της πραγματικότητας και είναι σε θέση να εκφέρει μόνον εύστοχες κρίσεις, σχεδόν για οτιδήποτε. Επίφαση και ανία.

 Ένας από τους πρόσφατους «σταθμούς» σου είναι το ταξίδι στο Παρίσι το οποίο και επέλεξες ως τόπο διαμονής. Τι σε έκανε να φύγεις από την Αθήνα; Κάτι που σε πλήγωσε ή κάτι που σε εξόργισε;

Η τύχη είναι πάντα με το μέρος εκείνου που δεν φοβάται το πεπρωμένο του. Η τύχη με έφερε στο Παρίσι και η τύχη θα με οδηγήσει κάπου αλλού αύριο. Η Αθήνα έχει πνεύσει τα λοίσθια προ καιρού, ταυτόχρονα εννοώ το ίδιο και για την Ελλάδα. Η χώρα με πλήγωσε και με εξόργισε εξίσου, από πολύ νωρίς. Αλλά δεν ήταν αυτός ο λόγος για τον οποίο ξεκίνησα να ταξιδεύω. Το αυτονόητο ήταν ανέκαθεν μια υπερβολή ή μια πολυτέλεια για τους Έλληνες και την Ελλάδα.

Πώς είναι η Αθήνα και η σημερινή Ελλάδα από …μακριά;

Δεν διακρίνω τίποτε άλλο από τις κουκίδες των αγαπημένων προσώπων που ταλανίζονται καθημερινά. Τους σκέφτομαι όλους. 
Χαίρομαι που απουσιάζω. Αναρωτιέμαι που θα στραφεί εντέλει αυτή η χώρα για να ορθώσει ξανά ανάστημα. Υποπτεύομαι πως δεν θα τα καταφέρει. Είναι γεγονός πως όλη η ανθρωπότητα, όχι μόνο η Ελλάδα, μεταλλάσσεται σταδιακά σε κάτι πρωτόγνωρο, ηθικά και αισθητικά. (Βλέπεις, κάνω εντελώς σχηματικά τη διάκριση ανάμεσα στην ηθική και την αισθητική ενώ είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Αυτή είναι μια τρανή απόδειξη πως οι άνθρωποι δεν μπορούν ακόμα να καταλάβουν ο ένας τον άλλο).

Ποια είναι η δική σου “ανάγνωση” για τις επιλογές των ψηφοφόρων στη Γαλλία και την Ελλάδα;  Διαπιστώνεις κοινά σημεία;

 Δεν είμαι καθόλου σίγουρος πως τα εκλογικά αποτελέσματα αντικατοπτρίζουν κάποιες ιδέες. Μάλλον την τραγική απουσία ιδεών, η οποία οδηγεί και σε φαινόμενα όπως αυτό της ανόδου του φασισμού. Όταν η εξουσία, ως σύστημα, αδυνατεί να εξαγοράσει άμεσα τους ψηφοφόρους εμφανίζονται δραματικές αλλαγές στον πολιτικό χάρτη. Η κοινωνία, από την άλλη, αναδεικνύει νικήτρια την παράταξη που εξαγοράζει με τον πιο αρεστό τρόπο. Για να υποδηλωθεί ταυτόχρονα κάποια πραγματική αλλαγή θα πρέπει το καθημερινό ήθος και η πρακτική των πολιτών να εμφανίζει χαρακτηριστικά που σήμερα δεν συναντά κανείς, άμεσες ρήξεις με το σύστημα. Απεναντίας, τόσο η δεξιά όσο και η αριστερά προσφέρουν η κάθε μια τους μία συστημική εξάρτηση, μια, μεταξύ τους, παραλλαγμένη συμφωνία κυρίων που αφορά, ανά ιστορική περίπτωση, κάποιους βαθμούς εκχώρησης των φυσικών δυνατοτήτων. Αυτό ισχύει παντού, απ’ άκρη σ’ άκρη του κόσμου.

Ποια σκέψη ή ποια εικόνα σού φέρνει στο μυαλό η λέξη «κρίση»;

Σε μεγάλο βαθμό η «κρίση» είναι το σοκ που υπέστη η κοινωνία σαν συνειδητοποίησε ότι θα ζει με λιγότερα χρήματα. Δεν πιστεύω πως αυτό είναι το πρόβλημα. Σημασία έχει ποιον τρόπο ζωής θα επιλέξει για να ζήσει. Το κρίμα είναι ότι οι άνθρωποι εξακολουθούν να βρίσκονται σε καθεστώς πλήρους εξάρτησης από τον δυνάστη, που δεν είναι άλλος από την πολιτική. Όλη η ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού βρισκόταν ανέκαθεν σε κρίση.

Ποια είναι η χειρότερη απώλεια που έχει επιφέρει η οικονομική ύφεση κατά τη γνώμη σου;

Την εξαφάνιση του ελαχίστου της ανθρωπιάς και της ενότητας που είχε απομείνει. Την προσωρινή, έστω, απουσία μιας κάποιας προοπτικής. Σκέψου την ιστορία του Λαοκόοντα σε συνδυασμό με την απουσία της ιστορίας του Λαοκόοντα.

Πώς σχολιάζεις την άποψη ότι «η κρίση έπιασε τη λογοτεχνία στον ύπνο»;

Η σύγχρονη πραγματικότητα έπιασε στον ύπνο μόνον αυτό που πωλείται και διαφημίζεται σαν λογοτεχνία. Το προϊόν μιας τυποποιημένης και αλαζονικής ημιμάθειας που σέρνει πίσω της έναν γλυκερό και ημιδιάφανο σκοταδισμό. Η πραγματική λογοτεχνία δεν υπέφερε ποτέ από τίποτα και ουδέποτε πιάστηκε στον ύπνο κάποιας ιστορικής περιόδου. 
Αυτήν την άποψη μπορεί να την έχουν όσοι κοιμούνται τον ύπνο του δικαίου της αριστερής ή της δεξιάς ορθότητας. 
 


Μέσα σε μια τεράστια εκδοτική παραγωγή σε παγκόσμιο επίπεδο, εκδίδονται σημαντικά βιβλία και ποια είναι η τύχη τους; Πότε είναι κατά τη γνώμη σου σημαντικό ένα βιβλίο;

Εκδίδονται και σημαντικά βιβλία, αλίμονο – αλλά περνούν μάλλον απαρατήρητα, ακόμη και όταν αποκτούν κάποιους αναγνώστες. Ένα βιβλίο μπορεί να αποδειχθεί για κάποιον πολύ σημαντικό, για πάρα πολλούς λόγους. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται την ύπαρξη της τέχνης του λόγου. Ακόμη και το αλφάβητο είναι σημαντικότατο, για κάποιον που δεν γνωρίζει γράμματα. Η σημαντικότητα, η αξία, συνεπάγεται και από τη δυναμική συνεύρεση μιας υπαρκτικής ομοθυμίας, μιας κοινής δράσης για υπερβάσεις που έχει ξεπεράσει τα στενά όρια της συνείδησης. Δεν έχει τόση σημασία λοιπόν αυτό που ονομάζουν κοινώς «σημαντικό» βιβλίο. Σημασία έχει το πόσο διαφορετικό και τόσο πρωτότυπο είναι ένα βιβλίο.

Υπάρχει λογοτεχνία του «μέσου όρου»;

Βεβαίως και υπάρχει, αποτελεί το κυρίως σώμα της λογοτεχνικής παραγωγής. Εάν και εφόσον χρησιμοποιούμε εισαγωγικά σε ορισμένες λέξεις. Είναι ο μηχανισμός συντήρησης του εκδοτικού εμπορίου. Η λογοτεχνία δεν ξεπερνά, σε ποσοστό, το ένα τοις εκατό της συνολικής παραγωγής βιβλίου παγκοσμίως.
Η καπηλεία, η ζημιά που προκλήθηκε στη λογοτεχνία έχει άμεση σχέση με το γεγονός ότι ο καθένας γράφει από ένα βιβλίο ή δυο. Είναι σημάδι των καιρών, κάτι ανάλογο συμβαίνει σε όλες τις τέχνες. Οι άνθρωποι αντί να αλλάξουν τρόπο ζωής, τρόπο σκέψης, υποδύονται τους καλλιτέχνες, όντας μάλιστα σίγουροι ότι διαπρέπουν στον τομέα τους.

Τι είδους βιβλία επιλέγεις εσύ για να διαβάσεις;

Τα τελευταία χρόνια διαβάζω όλο και λιγότερο. Τα βιβλία του γούστου μου σπανίζουν ολοένα και περισσότερο. Με ενδιαφέρει η τόλμη και η πρωτοτυπία. Η μοναδικότητα της φωνής. Με ενδιαφέρει αυτό που δεν έχω συναντήσει. Συχνά επιστρέφω σε ποιητές και συγγραφείς που ήδη γνωρίζω, μόνο και μόνο για την εμπειρία της απόλαυσης λίγων λεπτών, μιας αράδας, ακόμη κι ενός τίτλου.

Αν μπορούσες να επιλέξεις τους αναγνώστες των βιβλίων σου, σε ποιους θα ήθελες να απευθύνονται;

Αν μπορούσα πράγματι να επιλέξω θα επέλεγα να μην είχα κανέναν αναγνώστη, να μην υπήρχε κανείς που θα είχε ανάγκη αυτά που γράφω. Τότε θα μπορούσα να αλλάξω κι εγώ επάγγελμα και να γίνω μαραγκός σε έναν μικρό ταρσανά. Μα ίσως μετά από λίγα χρόνια να το καταφέρω κι αυτό εξακολουθώντας να γράφω.

Είσαι αισιόδοξος ή είσαι ανήσυχος για το μέλλον;

Είμαι μέλλων.

*Ο Γιάννης Λειβαδάς γεννήθηκε το 1969 στην Καλαμάτα. Πέρα από εκδότης, βιβλιοπώλης, αρθρογράφος και μεταφραστής έχει εργαστεί σε πάμπολλους άλλους τομείς. Ποιήματά του έχουν δημοσιευθεί επίσης στον αμερικανικό, τον γαλλικό, τον κροατικό, τον ινδικό, τον ιρλανδικό και τον ισπανικό λογοτεχνικό Τύπο. Ζει στο Παρίσι. Ιστοσελίδα http://livadaspoetry.blogspot.com/   

Γιάννης Λειβαδάς, Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα 
Ένα πύραμα της γραφής
, 
Εκδόσεις Λογείον 2012 
Σελ. 207.

http://www.bookbar.gr/yannis-livadas-i-monadiki-coultoura-einai-i-eleftheria/

yannis_livadas_480

Γιάννης Χ. Χαιρέτης, Για την ποίηση και τους ποιητές

eleftheriaki14

Όταν καταγίνομαι με την ποίηση, έχω την αίσθηση πως αρμενίζω σε μια απέραντη και γαληνεμένη θάλασσα. Κι αυτό το συναίσθημα απόλαυσης, το νοιώθω πιο έντονο, όταν βρεθώ στην απομόνωση μιας διανοητικής μοναξιάς και, μονάχος πια, εξερευνώ, με συντροφιά το λόγο της ποίησης, τους μυστικούς κόσμους της Φαντασίας μου.

Θέλω να πιστεύω πως η ποίηση είναι ένα πνευματικό παιχνίδι που παίζεται μόνο μέσα στα όρια της απόλυτης μοναξιάς. Έξω απ’ αυτά τα όρια, οι λέξεις του ποιητικού λόγου χάνουν τις αποχρώσεις εκείνες που θα τις διαφοροποιήσουν και θα τις κάνουν σύστημα από αλληγορίες, σύμβολα και αισθητικές παραστάσεις.

Πιθανόν κάποιος να ρωτήσει: κι ο αγώνας του ανθρώπου για επιβίωση, για ισότητα, για γνώση, για όλα αυτά που με το αβάσταχτο βάρος της στυγνής πραγματικότητας συνθλίβουν την ύπαρξή του –μα και τον ίδιο τον ποιητή, μια που κι ο ποιητής υπόκειται στους ίδιους νόμους της φυσικής και κοινωνικής βαρύτητας–, όλα αυτά πρέπει να μείνουν έξω απ’ τα ενδιαφέροντα της ποίησης;

Γιατί αν ορίσουμε την ποίηση μόνο σαν φυγή απ’ την πεζότητα τούτου του υπαρκτού κόσμου και σαν ένα απλό παιχνίδι των αισθήσεων, τότε όλα αυτά που αποτελούν το κοινωνικό γίγνεσθαι πρέπει για τον ποιητή ν’ απομονωθούν και ν’ απαλειφθούν, για να μπορέσει έτσι απερίσπαστος απ’ τους καταναγκασμούς των όποιων υλικών προβλημάτων να δώσει στο έργο του πλαστική ωραιότητα, μα και μια υπερβατική μορφή της πραγματικότητας;

Και βέβαια όχι.

Ο ποιητής, θέλει δε θέλει, αποτελεί κι ο ίδιος μέρος του κοινωνικού συνόλου. Όπως κάθε άνθρωπος είναι συνάμα άτομο και ολότητα. Κι αυτό, όσο κι αν απομονωθεί, όσο κι αν το επιδιώξει δε θα μπορέσει να το αλλάξει. Υπάρχει και δρα, όταν κατασκευάζει τους στίχους του, και σαν “Εγώ” και σαν “Εμείς”. Δεν έχει σημασία αν τις στιγμές εκείνες δρα συνειδητά ή ασυνείδητα˙ αυτή η αδιαμφισβήτητη αλήθεια τον επηρεάζει -έμμεσα ή άμεσα- στο περιεχόμενο, μα ακόμα και στη μορφή που θα δώσει στο έργο του.

*Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό “Ελευθεριακή Κίνηση”, Νο 14, Φεβρουάριος 2002, σελίδες 105 – 111. Ηλεκτρονικά στο http://www.ekin.gr/node/52

Οι αφιερώσεις και οι επιγραφές στην ποίηση της Alejandra Pizarnik

του Στάθη Ιντζέ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. ΑΦΙΕΡΩΣΕΙΣ
(ταξινόμηση ανά ποιητική συλλογή)

2.1. Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΘΩΟΤΗΤΑ, 1955

– Το σύνολο της ποιητικής συλλογής.
Αφιέρωση: στον León Ostrov

Ο León Ostrov υπήρξε ψυχαναλητής τής Αλεχάντρα Πισαρνίκ, από τα 18 της χρόνια, με τον οποίο διατήρησε επικοινωνία πολύ ιδιαίτερη και —κατά τη διαμονή της στο Παρίσι— αλληλογραφία που διήρκησε χρόνια. Ο León Ostrov, ποιητής και λόγιος, ήταν καθηγητής τής Πειραματικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες. Και τους δύο τούς ένωνε η κοινή ρωσο-εβραϊκή καταγωγή τους, η αίσθηση να πατούν ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς κόσμους και κουλτούρες.

– Τίτλος ποιήματος: Balada de la piedra que llora
Αφιέρωση: στη Josefina Gómez Errázuriz

H Josefina Gómez Errázuriz, υπήρξε φίλη της Πισαρνίκ.

2.2. ΟΙ ΧΑΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ, 1958

– Τίτλος ποιήματος: ολόκληρη η ποιητική συλλογή, καθώς και το ποίημα Siempre
Αφιέρωση: στον Rubén Vela

Ο Ρουμπέν Βέλα είναι πολυταξιδευμένος ποιητής. Γεννήθηκε τις 3 Μαΐου του 1928 στη Σάντα Φε ντε λα Βέρα Κρους, στην Αργεντινή. Το 1954, ο Ραούλ Γκουστάβο Αγκίρε, ήδη δημιουργούσε τη λογοτεχνική ομάδα Poesía Buenos Aires και του πρότεινε να γίνει μέλος της. Αφιέρωσε πλήθος ποιημάτων στην Αλεχάντρα Πισαρνίκ.

– Τίτλος ποιήματος: Tiempo
Αφιέρωση: στην Όλγα Ορόσκο

Η Όλγα Ορόσκο (1920-1999), ήταν Αργεντίνα ποιήτρια. Σπούδασε στο Τμήμα της Φιλοσοφίας και Γραμμάτων του Πανεπιστημίου του Μπουένος Άιρες. Ήταν ένα από τα μέλη τής υπερρεαλιστικής ομάδας Tercera Vanguardia, μέλος της οποία ήταν επίσης ο σπουδαίος, εκείνον τον καιρό, Ολιβέριο Χιρόνδο. Ποιητές που επηρέασαν το ποιητικό της έργο, θεωρούνται οι San Juan de la Cruz, Rimbaud, Nerval, Baudelaire, Milosz και Rilke.

Η ποίηση της Όλγα Ορόσκο και της Αλεχάντρα Πισαρνίκ διατρέχονται από την κοινή μαθητεία τους στους καταραμένους ποιητές, τους ποιητές τού ρομαντισμού και του συμβολισμού όπως οι Blake, Nerval, Baudelaire, Rimbaud. Οι συνεχείς αναφορές τους στον θάνατο είναι ένας τρόπος εξορκισμού του. Αναφορές στις οποίες βρίθουν οι λέξεις-σύμβολα όπως οι καθρέφτες, το φεγγάρι ή οι κούκλες. Η μαγεία και η ενόραση συνθέτουν έναν κεντρικό άξονα στα ποιήματά τους. Το φανταστικό και το ονειρικό πρωταγωνιστούν στους στίχους τους. Η σχέση μεταξύ των δύο ποιητριών ήταν έντονα φιλική, δεν αρκείται στη συγγένεια των στίχων τους. Μετά τον θάνατο της Αλεχάντρα, η Όλγα τής αφιέρωσε ένα από τα πιο όμορφα ποιήματά της με τίτλο Χορός για μια Νεκρή Πριγκήπισσα.

– Τίτλος ποιήματος: Exilio
Αφιέρωση: στον Raúl Gustavo Aguirre

Ο Ραούλ Γκουστάβο Αγκίρε (1927-1983) ήταν Αργεντίνος ποιητής, κριτικός λογοτεχνίας, πανεπιστημιακός καθηγητής και περίφημος μεταφραστής του Apollinaire.. Σε συνεργασία με τον ποιητή και δραματουγό Έντγκαρ Μπέιλι, ίδρυσε, το 1950, το λογοτεχνικό περιοδικό Poesía Buenos Aires [9], το οποίο κατά τα δέκα έτη που κυκλοφόρησε, φιλοξένησε στις σελίδες του τους πιο γνωστούς Αργεντίνους ποιητές τής δεκαετίας τού πενήντα. Στα τεύχη 13 και 14, το 1954, δημοσίευσε μια ανθολογία με τίτλο «Ποιητές του σήμερα: Μπουένος Άιρες, 1953», μέσα στην οποία συμπεριέλαβε τα πιο πρόσφατα δείγματα της ποιητικής παραγωγής τής χώρας του. Υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές ενός νέου ποιητικού κινήματος, του «ινβενσιονισμού».

Για τη σχέση του με την Αλεχάντρα Πισαρνίκ, ο Jorge Carrol αναφέρει:
«Ένα Σάββατο, ο Αγκίρε, ο ποιητής και ιδρυτής του περιοδικού Μπουένος Άιρες μαζί με τον Χόρχε Ενρίκε Μόμπιλι, μας ανακοίνωσαν ότι θα μας επισκεπτόταν ένα κορίτσι που μόλις είχε κυκλοφορήσει το πρώτο της βιβλίο, Η πιο ξένη γη. Εκείνο το απόγευμα γνωρίσαμε μια ντροπαλή Φλόρα Αλεχάντρα Πισαρνίκ. […]».

– Τίτλος ποιήματος: Peregrinaje
Αφιέρωση: στην Elizabeth Azcona Cranwell

από δεξιά προ τα αριστερά: Pizarnik,Aguirre. Elizabeth Azcona Cranwell
Η Elizabeth Azcona Cranwell (1933-2004) ήταν Αργεντίνα ποιήτρια, μεταφράστρια και κριτικός λογοτεχνίας. Σπούδασε στο Τμήμα της Φιλοσοφίας και Γραμμάτων του Πανεπιστημίου του Μπουένος Άιρες, όπως και η Όλγα Ορόσκο. (Έγραψε κριτικές στην εφημερίδα La Nación και μετέφρασε Ντύλαν Τόμας και Έντγκαρ Άλαν Πόε). Η ποίησή της χαρακτηρίζεται ως υπερρεαλιστική, επηρεασμένη από την Όλγα Ορόσκο.

– Τίτλος ποιήματος: El Despertar
Αφιέρωση: στον León Ostrov

(Βλέπε 2.1.)

2.3. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ, 1962

– Τίτλος ποιήματος: 20
Αφιέρωση: στη Laure Bataillon

Η Laure Bataillon (1928-1990) ήταν Γαλλίδα μεταφράστρια και φίλη τής Πισαρνίκ. Μετά το 1957, μετέφρασε και προώθησε έργα Λατινοαμερικάνων, μεταξύ των οποίων και του Χούλιο Κορτάσαρ.

– Τίτλος ποιήματος: 29
Αφιέρωση: στον André Pieyre de Mandiargues

Ο André Pieyre de Mandiargues (1909 –1991) ήταν Γάλλος συγγραφέας, γεννημένος στο Παρίσι που συμμετείχε στο κίνημα του Υπερρεαλισμού. Ήταν ένας από τους συγγραφείς που γνώρισε η ποιήτρια κατά την παραμονή της στο Παρίσι.

– Τίτλος ποιήματος: 33
Αφιέρωση: στην Ester Singer (Esther Singer)

Το ποίημα αυτό, η Πισαρνίκ, το αφιερώνει στην Αργεντίνα γυναίκα τού Καλβίνο και συγγραφέα με την οποία τους ένωνε η κοινή τους καταγωγή. Ο Καλβίνο γνώρισε την Esther Singer το 1962 και την παντρεύτηκε στην Αβάνα, το 1964, όπου πραγματοποίησε ταξίδι για να επισκεφτεί τη γεννέτηρά του και να γνωρίσει τον Ερνέστο ‘’Τσε’’ Γκεβάρα.

– Τίτλος ποιήματος: 36
Αφιέρωση: στον Alain Glass

Υπερρεαλιστής γλύπτης που έζησε στο Μεξικό.

2.4. ΑΛΛΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, 1959

– Τίτλος ποιήματος: Caroline de Gunderode
Αφιέρωση: στον Enrique Molina

Μεταξύ των Αργεντίνων υπερρεαλιστών, υπάρχουν δύο ποιητές που συμπίπτουν, όσον αφορά τις επιρροές στα έργα τους, με την Αλεχάντρα: ο Ενρίκε Μολίνα (1910-1997) και η Όλγα Ορόσκο. Ο Ενρίκε Μολίνα, σε έναν πρόλογο του 1976, την αποκάλεσε «κορίτσι προορισμένο να ξεχωρίσει», ενώ κάποια άλλη στιγμή, ενθουσιασμένος από την ποίησή της έγραψε για εκείνη: «Βγαίνει αλώβητη από εκείνη την τήρηση των κανόνων που συνιστούν στο να ανοίγει τις πόρτες του ποιήματος, προορισμένο να αναδημιουργήσει έναν παλμό ή μια στιγμή, όπως αντιλαμβάνομαι την ποίηση, με μια μεταστοιχείωση μιας άμεσης πραγματικότητας σε ένα επίπεδο αποκάλυψης». Αξίζει τέλος να πούμε ότι ο Ενρίκε Μολίνα, υπηρέτησε την τέχνη και ως ζωγράφος. (βλ. 1.4.)

2.5. ΤΑ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΟΙ ΝΥΧΤΕΣ, 1965

– Τίτλος ποιήματος: Anillos de ceniza
Αφιέρωση: στην Cristina Campo

Η Κριστίνα Κάμπο, ψευδώνυμο της Vittoria Guerrini (1923-1977), ήταν Ιταλίδα συγγραφέας, ποιήτρια και μεταφράστρια με την οποία η Πισαρνίκ διατήρησε φιλική σχέση μέσω αλληλογραφίας, επί δέκα έτη.

– Τίτλος ποιήματος: Grandes palabras
Αφιέρωση: στον Antonio Porchia

Στην Αλληλογραφία της Πισαρνίκ, διαβάζουμε το παρακάτω γράμμα:

30, rue Saint Sulpice, Παρίσι, Φεβρουάριος 1963
«Αγαπητέ κύριε Αντόνιο Πορτσία,

Σας σκέφτομαι πάντα και είναι αναρίθμητες οι φορές που θέλησα να σας γράψω. Όμως πάντα ήθελα να έρθει μια μοναδική στιγμή, ιδιαίτερη, ξεχωριστή από τις υπόλοιπες, που να μην μοιάζει με καμιά άλλη, για να σας στείλω κάποιες γραμμές. Πόσο τρόμερα σημαντικό ήταν —είναι— να έχω γνωρίσει τη φωνή σας, τις Φωνές[10] σας. Σας ευχαριστώ απέραντα για εκείνες που μου στείλατε. Η οικογένειά μου μου τις προώθησε. Τώρα εκείνα τα δύο φύλλα με τη γραφή σας έχουν λεηλατηθεί (από τα μάτια μου) γι΄αυτό τις φέρω μαζί μου σαν κάποιος που είναι υποχρεωμένος να φέρει μαζί του τα έγγραφα της ταυτότητας. Και, αλήθεια, τέτοια είναι.

Θα γνωρίζετε από τον κοινό μας φίλο Ρομπέρτο Χουαρός ότι πάνε ήδη τρία χρόνια που βρίσκομαι στο Παρίσι. Συχνά σκέφτομαι την επιτροφή, να δω εσάς, τον Ρομπέρτο, και μερικούς ακόμα… Τώρα πιστεύω ότι θα μπορούσα να συνομιλίσω «καλύτερα» από πριν, ίσως γιατί έχασα την εφηβεία μου ή έχω υποφέρει περισσότερο ή γέρασα, δεν ξέρω, αλλά ξαναδιαβάζοντας το υπέροχο βιβλιαράκι σας η έξαψή μου ήταν μοναδική. […]

Επιστρέφοντας στο θέμα του Παρισιού, αυτό που με γαληνεύει εδώ είναι το ότι ζω μόνη, δίχως οικογένεια, βλέποντας τον κόσμο μονάχα όταν το επιθυμώ. Αυτό είναι πολύ σημαντικό για μένα. Χρειάζομαι τη σιωπή (ή ίσως η σιωπή χρειάζεται εμένα). «Ήρθες σε αυτόν τον κόσμο που δεν καταλαβαίνει τίποτα δίχως λέξεις, σχεδόν δίχως λέξεις».

Αυτή η φράση αντηχεί μέσα μου και μου τραγουδά με ακραία συχνότητα. Αλήθεια, δεν κάνω τίποτα άλλο από το να σκέφτομαι τη σιωπή. Και κατέληξα να αναρωτιέμαι αν η σιωπή υπάρχει. Αλλά αν το ρωτώ δεν υπάρχει σιωπή πια.

Αν κάποια φορά θελήσετε να μου γράψετε μερικές γραμμές θα μου δώσετε πολύ μεγάλη χαρά. Από τη μεριά μου, μετανιώνω που δεν έχει έρθει ακόμα εκείνη η ξεχωριστή στιγμή να σας μιλήσω και να σας ρωτήσω με έναν τρόπο ομορφότερο από αυτόν της αλληλογραφίας. Αλλά καθώς δεν έχω τόση υπομονή, εξ ου και το γράμμα».

– Τίτλος ποιήματος: Memoria
Αφιέρωση: στον Jorge Gaitán Durán

Ο Χόρχε Γκαϊτάν Ντουράν (1924-1962), Κολομβιανός ποιητής και κριτικός, υπήρξε ιδρύτης ενός εκ των σημαντικότερων λογοτεχνικών περιοδικών στην Κολομβία, το περιοδικό Revista Cultural Mito, στο οποίο υπήρξε συνεργάτιδα η Αλεχάντρα Πισαρνίκ κι έτσι ξεκίνησε μια φιλία με τον Κολομβιανό ποιητή στο Παρίσι, στις αρχές τής δεκαετίας τού εξήντα. Από τη μεταξύ τους φιλία, ο Πέδρο Γκόμες Βαλντεράμα (Κολομβιανός συγγραφέας) αναφέρθηκε κάποτε σε ένα γράμμα που του έστειλε η Πισαρνίκ, λίγες βδομάδες μετά τον θάνατο του Χόρχε Γκαϊτάν Ντουράν: «Είχαμε γίνει φίλοι, και ήμουν μαζί του λίγες μέρες πριν το τρομερό ατύχημα…[6]» . Αξίζει να σημειωθεί ότι το «τρομερό ατύχημα» στο οποίο αναφέρθηκε η Πισαρνίκ, ήταν ένα ατύχημα κατά την προσγείωση της πτήσης τής Air France, στο αεροδρόμιο Point-á-Pitre τής Γουαδελούπης.

– Τίτλος ποιήματος: Sombra de los días a venir
Αφιέρωση: στην Ivonne A. Bordelois

Η Ιβόν Μπορντελουά (Μπουένος Άιρες, 1934), είναι Αργεντίνα ποιήτρια. Σπούδασε στο Τμήμα Φιλοσοφίας και Γραμμάτων του Πανεπιστημίου του Μπουένος Άιρες και συνέχισε τις σπουδές της στη Σορβόνη. Εργάστηκε στο περιοδικό Sur[11] και πραγματοποίησε συνεντεύξεις και δημοσιεύσεις μαζί με την Αλεχάντρα Πισαρνίκ.

Σε ένα γράμμα της, στις 5 Ιουλίου του 1972, η Πισαρνίκ γράφει στην Μπορντελουά:
«Σε παρακαλώ ας μην ζητάμε εξηγήσεις για τη σιωπή (υπάρχει η σιωπή;) Δεν χρειάζεται να σου πω ότι όχι μόνο μου λείπεις αλλά και σε χρειάζομαι. Ίσως γιατί είμαστε διαφορετικές και συμπληρώνουμε η μία την άλλη. Δεν θα σου μιλήσω για μένα σε αυτό το γράμμα… […] Αντιμετώπισα κάποιες δοκιμασίες κάπως ακραίες (αλλά ουδέν κακό αμιγές καλού!) και τώρα ξέρω κάποια πράγματα περισσότερο (γι’ αυτό πλέον δεν κάθομαι στο τραπέζι και συλλογίζομαι με τις ώρες το επίθετο κάποιου ποιήματος). Γνωρίζω κάποια πράγματα περισσότερο, καταλαβαίνω περισσότερο. Και αν, είναι τόσο τρομερό και ζωηρό και ζωντανό αυτό που ενισχύει αυτό που είμαι. Δεν ξέρω σε τι έχω μεταμορφωθεί. Αλλά το μεγαλύτερο ελάττωμά μου το γνωρίζεις, είναι η εμπιστοσύνη».

– Τίτλος ποιήματος: Moradas
Αφιέρωση: στον Théodore Fraenkel

Ο Théodore Fraenkel (1896-1964) ήταν Γάλλος συγγραφέας και ιατρός. Υπήρξε φίλος τού Αντρέ Μπρετόν και συνέβαλλε στη δημιουργία τού κινήματος του υπερρεαλισμού. Η ημερομηνία και ο τόπος του θανάτου του, (Παρίσι, 25 Ιανουαρίου του 1964), συμπίπτει με το τελευταίο έτος διαμονής τής Πισαρνίκ στο Παρίσι και αν λάβουμε υπόψη ότι η συγκεκριμένη ποιητική συλλογή εκδόθηκε το 1965 —στο Μπουένος Άιρες— πράγμα που σημαίνει ότι γράφτηκε, υποθέτουμε, τουλάχιστον ένα ή δύο χρόνια νωρίτερα και κατά τη διαμονή τής Πισαρνίκ στο Παρίσι, είναι πολύ πιθανόν η ίδια να γνώρισε τον Théodore Fraenkel ή να ήρθε σε επαφή έστω με τη γραφή του, μιας και μας είναι γνωστό ότι υπήρξε θερμή αναγνώστρια υπερρεαλιστικών βιβλίων (βλέπε Κεφάλαιο 1).

2.6. ΕΞΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΦΡΟΣΥΝΗΣ, 1968

– Τίτλος Ποιήματος: το σύνολο του βιβλίου
Αφιέρωση: στη μητέρα μου

Η Αλεχάντρα με τους γονείς της, το 1936.
Από τις λίγες αναφορές στο πρόσωπό της, γνωρίζουμε ότι η μητέρα τής Αλεχάντρα Πισαρνίκ, Rosa ή Rezja Bromiker de Pizarnik, μόλις τελείωσε το σχολείο (κάτι ασυνήθιστο για τις γυναίκες εκείνης της εποχής), αφιέρωσε τη ζωή της στην οικογένειά της. Μετά τον θάνατο του πατέρα της, η Αλεχάντρα, μετακομίζει με τη μητέρα της σε ένα διαμέρισμα στο Μπουένος Άιρες, το οποίο αγόρασε.

– Τίτλος ποιήματος: Cantora Nocturna
Αφιέρωση: στην Όλγα Ορόσκο (βλ. 2.2.)

– Τίτλος Ποιήματος: TÊTE DE JEUNE FILLE (ODILON REDON)
Αφιέρωση: στον André Pieyre de Mandiargues (Βλ 2.3.)

– Τίτλος ποιήματος: Rescate
Αφιέρωση: στον Octavio Paz

Έγραψε τον πρόλογο [12] στην ποιητική συλλογή τής Πισαρνίκ με τίτλο «Το δέντρο της Αρτέμιδος, 1962». Μας είναι ήδη γνωστό (βλ. Κεφάλαιο 1) ότι μέσω τού Οκτάβιο Πας, η Αλεχάντρα Πισαρνίκ γνώρισε πολλούς λογοτέχνες που έμεναν στο Παρίσι κατά την περίοδο 1960 ως 1964.

2.7. ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΣΤΑ ΒΙΒΛΙΑ

2.7.1. 1962-1972

– Τίτλος ποιήματος: La celeste silenciosa al borde del pantano
Αφιέρωση: στον Enrique Pichon Riviére

O Enrique Pichon Riviére (1907-1977) ήταν Ελβετός ψυχίατρος, γεννημένος από Γάλλους γονείς και πολιτογραφημένος Αργεντίνος, ο οποίος θεωρείται ένας από τους πρώτους υποστηρικτές τής ψυχανάλυσης στην Αργεντινή και εμπνευστής τής ομαδικής ψυχοθεραπείας. Κατά την περίοδο 1930-1931 έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους καταραμένους ποιητές.

Η Πισαρνίκ, ήρθε σε επαφή με τον Enrique Pichon Riviére, ως ασθενής του, μετά την επιστροφή της από το Παρίσι, στο Μπουένος Άιρες. Το 1971, η θεραπευτική αγωγή που της υπέδειξε, βελτίωσε προσωρινά της κατάστασή της, κάτι που τη βοήθησε να γράψει τα βιβλία La condesa sangrienta και El infierno musical.

– Τίτλος ποιήματος: A un poema acerca del agua, de Silvina Ocampo
Αφιέρωση: στη Silvina

Η Σιλβίνα Οκάμπο (1903-1993) ήταν Αργεντίνα διηγηματογράφος και ποιήτρια. Μεγάλο μέρος τής ζωής της μονοπώλησαν η αδερφής της, Βικτόρια, ο σύζυγός της Αντόλφο Μπιόυ Κασάρες και ο καλός της φίλος Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Αλλά με το πέρασμα του χρόνου, το έργο της έγινε γνωστό και έφτασε στο σημείο να θεωρείται, η ίδια, μια από τις πιο σημαντικές ποιήτριες της αργεντίνικης λογοτενίας του 20ου αιώνα.

Τον Ιανουάριο του 1972, μερικούς μήνες πριν αυτοκτονήσει η Πισαρνίκ, έγραψε στη Σιλβίνα Οκάμπο ένα γράμμα, στο οποίο της υπενθύμιζε ότι την αγαπά «απύθμενα», ότι ήθελε να την έχει δίπλα της γυμνή και να της διαβάζει ένα ποίημα[7].

– Τίτλος ποιήματος: Una palabra
Αφιέρωση: στον Juan Batlle Planas

( Βλ.1.4.)

2.7.2. ΑΥΤΗ ΤΗ ΝΥΧΤΑ ΣΕ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

– Τίτλος ποιήματος: Sobre un poema de Rubén Dario
Αφιέρωση 1η: στη μνήμη του L.C.

Εννοεί τον Lewis Carroll. Τα διηγήματα του Carroll μας ταξιδεύουν στο ανεξήγητο, το ανεξήγητο που εκφράσει και η Αλεχάντρα μέσω του φόβου της για την ανεπάρκεια της γλώσσας να σώσει την παραφροσύνη.

Αφιέρωση 2η: στην Marguerite Duras

Η Μαργκερίτ Ντυράς, (1914-1996) ήταν Γαλλίδα συγγραφέας και σκηνοθέτις γεννημένη στην Ινδοκίνα. Στα 17 της σπούδασε μαθηματικά στο Παρίσι, αλλά τα παράτησε και στράφηκε στις πολιτικές επιστήμες και νομική. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δούλευε για την κυβέρνηση του Βισύ, αλλά ταυτόχρονα ήταν μέλος τής Γαλλικής Αντίστασης και γι’ αυτό στάλθηκε στο Μπούχενβαλντ, απ’ όπου μετά βίας επέζησε.

Η Μαργκερίτ Ντυράς και η Πισαρνίκ, υπήρξαν συγγραφείς το έργο των οποίων έχει έναν κοινό αυτοβιογραφικό χαρακτήρα και στο οποίο αντανακλάται τόσο η αναγκαιότητα της συγγραφής όπως και μία τάση προς την αυτοκαταστροφή. Και οι δυο τους εξέφρασαν σε πολύ μικρή ηλικία το πάθος τους για τη συγγραφή, όπως και την επιθυμία τους να εξελιχθούν λογοτεχνικά παρά τις όποιες συνέπειες θα επέφερε αυτό στις οικογένειές τους.

Η Μαργκερίτ Ντυράς έγραψε:

«Θέλω να γράψω. Ήδη το είπα στην μητέρα μου. Αυτό που θέλω να κάνω είναι να γράψω. Την πρώτη φορά καμία απάντηση. Και μετά με ρώτησε: ‘’να γράψεις τι;’’ Είπα βιβλία, μυθιστορήματα. Είπε με αυστηρότητα ‘’μετά τις ασκήσεις των μαθηματικών σου, αν θέλεις, γράψε, αυτό δεν με αφορά’’». [7]

Η Πισαρνίκ, έγραψε:

«Η μητέρα μου δεν αποδέχεται την πιθανότητα της λογοτεχνικής μου ολοκλήρωσης. ‘’Όχι! Είναι καπρίτσια, παιδικές εμμονές που θα περάσουν’’». [8]

Αφιέρωση 3η: στον Francesco Tentori Montalto

O Francesco Tentori Montalto (1924–1995) ήταν Ιταλός ποιητής, μεταφραστής και ισπανιστής.

Το 1975 εξέδωσε το βιβλίο με τίτλο Brevi testi di Alejandra Pizarnik.

– Τίτλος ποιήματος: Alguien cae en su primera caída
Αφιέρωση: στον Ramón Xirau

Ο Ramón Xirau (Βαρκελώνη, 1920) είναι Μεξικάνος ποιητής και φιλόσοφος, με καταλανικές ρίζες.

Η Ιβόν Μπορντελουά, δημοσιεύει το παρακάτω γράμμα της Πισαρνίκ στην Monique Altschul το 1968, όπου η Πισαρνίκ τής αναφέρει:

«Με χαροποιεί το ταξίδι σου στο Μεξικό. Σε παρακαλώ να χαιρετήσεις εκ μέρους μου τους ‘’Μεγάλους’’, δηλαδή: Leonora Carrington (την οποία δεν γνωρίζω), τους φίλους μου Ramón Xirau, Pedro Coronel και Mondragón, και τους λατρεμένους Homero Aridjis και Emilio Pacheco. Και αν δεν βαριέσαι να γνωρίσεις αξιαγάπητους ανθρώπους, πήγαινε να δεις τη διηγηματογράφο φίλη μου Amparo Davila».[9]

2.7.3. ΟΙ ΧΑΜΕΝΕΣ ΩΔΕΣ [10]

– Τίτλος ποιήματος: το σύνολο της ενότητας
Αφιέρωση 1η: στον Pablo Azcona

«Η πρώτη μου επαφή με το έργο τής Αλεχάντρα Πισαρνίκ, ήταν μερικά σκόρπια ποιήματα και από τότε με γοήτευσε ο αυθεντικός της τρόπος της συγγραφής. Ένας κοινός μας φίλος, ο Pablo Azcona, μου τα δώρισε μόλις έκλεισα τα είκοσι χρόνια. Το θυμάμαι καλά. Ήταν στις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα. Εκείνη ακόμα ζούσε».
Laura Calvo

Αφιέρωση 2η: και στον Víctor Richini

«Και τις φωτογραφίες σου της Greta Garbo [13], που θαύμαζες και τις είχες κόψει από ένα βιβλίο που ‘’έκλεψες’’ από τον Víctor Richini. Φαίνεται ότι ο Víctor σου θύμωσε αλλά υποχώρησε. ‘’Μην μου πεις ότι αυτός ο τοίχος δεν φαίνεται όμορφος με αυτές τις καρφιτσωμένες φωτογραφίες’’. Κι έτσι ήταν».[11]

– Τίτλος ποιήματος: V
Αφιέρωση: στη Jean

Αναφέρεται στη Jean Aristeguieta. Η Jean Aristeguieta (Μπολιβάρ, 1925) είναι Βενεζουελανή ποιήτρια. Το 1968, ίδρυσε το περιοδικό Árbol de fuego, στο οποίο η Πισαρνίκ υπήρξε συνεργάτιδα.

– Τίτλος ποιήματος: En esta noche, en este mundo12
Αφιέρωση: στη Martha Isabel Moia

Η Αλεχάντρα Πισαρνίκ έδωσε μια συνέντευξη στη Martha Isabel Moia, που δημοσιεύτηκε στο βιβλίο της δεύτερης με τίτλο El deseo de la Palabra, εκδόσεις Ocnos, Βαρκελώνη, 1972.

2.7.4. ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΣΚΙΑΣ [13]

– Τίτλος κειμένου: Sous la nuit [14]
Αφιέρωση: στον Y. Yván Pizarnik de Kolikovski, τον πατέρα μου

Ο πατέρα της Πισαρνίκ ήταν κοσμηματοποιός και η αιτία που την ανάγκασε να επιστρέψει από το Παρίσι, το 1964 ήταν η επιδείνωση της υγείας του. Πέθανε το 1967.

– Τίτλος ποιήματος: Solamente las noches
Αφιέρωση: στη Jean Aristeguieta του Árbol de Fuego (Βλ. 2.7.3.)

– Τίτλος ποιήματος: Άτιτλο
Αφιέρωση: στην Ana Becciú

Η Ana Becciú (1948, Μπουένος Άιρες), είναι Αργεντίνα ποιήτρια, καθηγήτρια και μεταφράστρια. Είναι η επιμελήτρια της συγκεντρωτικής έκδοσης των ποιημάτων της Πισαρνίκ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Lumen με έδρα τη Βαρκελώνη.

– Τίτλος ποιήματος: A modo de tregua
Αφιέρωση: στον Francisco Porrúa

O Φρανσίσκο Πορρούα (1922-2014), γνωστός και ως Πάκο Ποροούα, ήταν Ισπανός εκδότης και μεταφραστής με αργεντίνικη υπηκοότητα. Εξέδωσε το έργο Rayuela τού Χούλιο Κορτάσαρ και τα Εκατό χρόνια μοναξιάς τού Γκάμπριελ Γκαρσία Μάρκες.

Από την αλληλογραφία του Χούλιο Κορτάσαρ προς τον Φρανσίσκο Πορρούα, γνωρίζουμε:

Παρίσι, 13 Φεβρουαρίου de 1964
«Στο ίδιο μέρος βρίσκεται και η Αλεχάντρα Πισαρνίκ, Αργεντινή ποιήτρια και μαγεμένη cronopio [14]. Πιστεύω ότι κάποια μέρα θα σε καλέσει για να σου δώσει νέα μου, και αν έχεις χρόνο θα ήθελα να πιεις ένα καφέ μαζί της, γιατί πραγματικά αξίζει τον κόπο».

– Τίτλος ποιήματος: …Al alba venid…
Αφιέρωση: στη Silvina Ocampo (Βλ. 2.7.1.)

Το κείμενο αποτελεί μέρος τη μελέτης
“Οι αφιερώσεις και οι επιγραφές στην ποίηση
της Αλεχάντρα Πισαρνίκ”
του Στάθη Ιντζέ

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…

*

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 2

1. Y. Bordelois, 1998, σελ. 211-212
2. Duras, 1997, σελ. 30-31
3. Pizarnik, 2003, σελ. 37
4. Piña, Cristina: ALEJANDRA PIZARNIK, Buenos Aires, Planeta, 1992. Στη σελίδα 12.
5. Δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Árbol de Fuego, Νο 45, Καράκας, 1971
6. Emilio Gimenez Zapiola, 1972, περιοδικό Gente
7. Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Árbol de Fuego, τον Δεκέμβριο του 1971
8. Υπό αυτόν τον τίτλο δημοσιεύτηκαν οκτώ κείμενα.
9. Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Cuadernos Hispanoamericanos, τον Αύγουστο του 1972
Το λογοτεχνικό περιοδικό Poesía Buenos Aires, κυκλοφόρησε τη δεκαετία του ’50 και έφτασε τα τριάντα τεύχη συνολικά, χωρισμένα σε δύο μεγάλες περιόδους. Κατά τη διάρκεια αυτών των δέκα ετών, ο μόνιμος και μοναδικός εκδότης του περιοδικού υπήρξε ο Ραούλ Γκουστάβο Αγκίρε, ενώ άλλοι ποιητές όπως ο Χόρχε Μόμπιλι, ο Νικολάς Εσπίρο και ο Έντγκαρ Μπέιλυ, υπήρξαν μέλη της εκδοτικής ομάδας για συντομότερες περιόδους.
10. Έργο του Αντόνιο Πορτσία. Κυκλοφορεί στην ελληνική γλώσσα σε μετάφραση Ε.Χ. Γονατά, εκδόσεις τιγμή και σε μετάφραση Βασίλη Λαλιώτη, από τις εκδόσεις Ίνδικτος
11. Το εμβληματικό λογοτεχνικό περιοδικό Sur εμφανίστηκε στην Αργεντινή το 1931. Εκδότριά του ήταν η Βικτόρια Οκάμπο.
12 βλ. Αλεχάντρα Πισαρνίκ, Το δέντρο της Αρτέμιδος, μετάφραση: Βασίλη Λαλιώτη, εκδόσεις Bibliotheque, 2014
13. ήταν διάσημη Σουηδο-Αμερικανίδα ηθοποιός τής Χρυσής εποχής τού Χόλιγουντ.
14. είδος φανταστικού χαρακτήρα που εμφανίζεται στα έργα του Χούλιο Κορτάσαρ.

*Από τη “Θράκα” στο http://thraka-magazine.blogspot.gr/2016/01/2.html

H Kική Δημουλά για τη Μαρία Κυρτζάκη

kyrtzaki-300x336

Kαι τι θα πει δεν πέθανα και πώς
τον θάνατο θάνατο ονομάζεις
πώς να υπάρξει όνομα στον θάνατο πώς
να φθογγούται ο θάνατος και πώς
ο θάνατος να καρπωθεί το «ξέρω του θανάτου»
Ειδέναι Οίδα Οιδίποδας.
Μόνο με ψεύδη βεβαιώνεται η ζωή.

Μαρία Κυρτζάκη

(Εντευκτήριο, τχ. 72, 2006)

Σκέψεις για τη Μαρία Κυρτζάκη

Βαρύς σκάει κάτω ο υπαινιγμός μιας πτώσης: Στη μέση της ασφάλτου, τίτλος της συγκεντρωτικής έκδοσης των ποιημάτων της Μαρίας Κυρτζάκη. Ένας τίτλος-γδούπος. Σώα η πρωτοτυπία, πρόσθετα ανθεκτική με το να μην αποτελεί τίτλο καμιάς από τις περιεχόμενες συλλογές.

Μου επιβάλλεται η αινιγματική ηθική του: μόνος, πεσμένος στη μέση της ασφάλτου, δεν επιδιώκει νε επισύρει περίεργους γύρω του, δε βογκάει, δε ζητάει βοήθεια. Αντίθετα, προσφέρει βοήθεια, μας ψαύει όλους, μας δείχνει πού πονάμε, τι σπάσαμε πέφτοντας, και μας καθησυχάζει ότι είναι άθραυστη εκείνη η μεγάλη ανεξήγητη δύναμη που παράγεται από τα σπασμένα, ανήμπορα, σαστισμένα κομμάτια μας.

Ενας τίτλος καταμετρητής του πόσο όλους μας, λίγο-πολύ, μια βίαιη βουλή μάς αρπάζει από την ανυποψίαστη αγκαλιά της γέννησής μας και μας πετάει στη μέση της ασφάλτου, αφήνοντας να μας αναθρέψει ένας κίνδυνος. Θα μπορέσω άραγε να λεηλατήσω το σθεναρό μήνυμα αυτού του τίτλου;

Γιατί την ποίηση της Κυρτζάκη στο έπακρον την εκμεταλλεύτηκα, ταξιδεύοντας στα βάθη της και πολλά κερδίζοντας με το να πηγαινοέρχομαι δαπάναις της στην ανάγνωσή της. Την εκμεταλλεύτηκα ακόμα κι όταν τα βιβλία της έμεναν καιρό κλειστά τοποθετημένα κατ’ αλφαβητικό χρόνο και κατά χρονολογική αφοσίωσή μου στη βιβλιοθήκη, σε ράφι που έρχεται ακριβώς στο ύψος της μνήμης μου, για να τα βρίσκει εύκολα και να μη χάνομαι.

Χρόνια διανύω τις αποστάσεις τού τι πέτυχε από το ένα βήμα στο επόμενο και, παρόλο που η προσληπτικότητά μου δεν είναι τόσο γοργοπόδαρη όσο οι ικανότητες της Κυρτζάκη, ταξιδεύω εντούτοις και ευχερώς μεταφέρομαι με το ταχύ και ασφαλές μέσον της χαρούμενης, έστω αδέξιας, έκπληξης. Εκπληξης για τη νέα καλλιεργημένη έκταση που η κάθε καινούργια συλλογή της προσαρτά στον ποιητικό της χάρτη. Εκταση συναρπαστική, πριν καλά καλά την πλησιάσω, από εκεί που μόλις αρχίζει να προβάλλει θαμπή η καρποφορία της. Κλέβω κάθε φορά τους καρπούς, που έχουν τη σπάνια μεικτή γεύση: της απόλαυσης και της διδαχής. Διδαχή του τι σημαίνει οικονομία, τόλμη, αυθεντικότης, ρυθμός, αυστηρά λογοκρινόμενος λυρισμός και περιρρέουσα ουσία. Ιδιωτική γεύση, κανείς δεν με βλέπει. O,τι συλλαμβάνω το καταβροχθίζω με τα χέρια, χωρίς καλούς τρόπους, χωρίς μαχαίρι και πιρούνι ― το μαχαίρι άλλωστε το κρατούν σφιχτά οι στίχοι της Κυρτζάκη, είτε για να διαπράξουν έναν δίκαιο φόνο είτε για να αποτρέψουν έναν άδικο. Κλέβω, βάζω στην τσέπη μου ό,τι αντιστέκεται στην αντίληψή μου, επειδή ξέρω ότι στην επόμενη ανάγνωσή τους οι χυμοί θα μου έχουν εκμυστηρευτεί μια τουλάχιστον από τις πολλές οδούς τους.

Ξαναδιαβάζοντας τώρα τα ποιήματα της Κυρτζάκη, με κάπως πιο συγκρατημένη βέβαια βουλιμία, αφού αυτό το σημαντικό που μου υποβάλλουν είναι χορτάτο από τη συνεχή επιρροή τους επάνω μου, κρατώ ανοιχτές και τις παλιές συλλογές ―μια μια μόνη της, πεσμένη στη μέση της ασφάλτου―, γεμάτες από τα θαυμαστικά που είχα τοποθετήσει στις σελίδες τους να στέκουν σα φρουροί-προστάτες ποιημάτων, που με δέσμευαν να τα αγαπώ και να τα πιστεύω, θαυμαστικά που και τώρα προθυμοποιούνται να τα μεταφέρω ως φρουρούς και αυτής της εύφορης αναταραχής που μου γεννά η συγκεντρωμένη πια ποίηση της Κυρτζάκη, αυτό το κοινόβιο εντός του οποίου θα συνδημιουργηθούν ενωμένες όλες οι αρμονικές ιδιαιτερότητές της.

Ξαναδιαβάζοντας, αναβιώνει η παλιά προτίμησή μου να κάνω πάλι το ταξίδι σ’ αυτές τις ιδιαιτερότητες, μέσα από τους τίτλους των ποιητικών συλλογών της Κυρτζάκη, ελκόμενη ιδιαίτερα από τον ιδιότροπο βυθό της «Μαύρης Θάλασσας», περίεργη να δω τι αναπνέει στον βυθό αυτού του τίτλου που έδωσε η Κυρτζάκη στην προτελευταία της συλλογή, τίτλου που της επεβλήθη άνωθεν και που το αποδέχτηκε, μη ξέροντας γιατί, αλλά σίγουρη πάντως ότι αυτός ο τίτλος δεν παραπέμπει στη συνήθη, ευκολοσυμβολική μαυρίλα της διαθέσεως, τη γεμάτη σκυλόψαρα απελπισίας. Χωρίς να ζητήσω την άδεια της παραθέτω εδώ ποια εξήγηση ανακάλυψε η ίδια, αφού υιοθέτησε τον τίτλο:

Η επιλογή μου από τα ποιήματα που γράφτηκαν αυτά τα χρόνια είχε ως μόνο σημείο αναφοράς την έννοια Μαύρη Θάλασσα. Αφού κυκλοφόρησε το βιβλίο, μού ζήτησαν ένα μικρό κείμενο γι’ αυτό. Δεν ήξερα και πάλι τι να γράψω. Ανοιξα την εγκυκλοπαίδεια στη λήμμα «Μαύρη Θάλασσα». Εμεινα έκπληκτη. Νάτος λοιπόν ο τόπος της διαφοράς. Ο βυθός αυτής της θάλασσας, έγραφε, δεν έχει οξυγόνο πέρα από κάποια μέτρα και πάνω, αλλά παραδόξως αναπτύσσονται εκεί οργανισμοί – υπάρχει ζωή. Πιστεύω πολύ στην εσωτερική νομοτέλεια των πραγμάτων και αυτό εγώ ονομάζω φυσικότητα. Έκλεισα την εγκυκλοπαίδεια αναγνωρίζοντας αυτή τη νομοτέλεια. (περ. «Διαβάζω», 2000)

Μέσω λοιπόν αυτής της μυστηριώδους, της αυτοδύναμης ―της χωρίς οξυγόνο― αναπνοής προσεγγίζω, εξερευνώ δειγματοληπτικά και τις άλλες άκρως ευαίσθητες περιοχές όπου έχει αφήσει τα μισόκλειστα όστρακά της η ποίηση της Κυρτζάκη. Συγκρίνω, καταμετρώ, κάτι λείπει εδώ. Μια συλλογή: λείπουν οι «Σιωπηλές κραυγές» (1966), με την πρώτη νεανική τους οξύτητα. Πού τις κατέπνιξε άραγε, σε ποια σκληραγώγησή της, εν τω μεταξύ, η ποιήτρια; Ωστόσο εμένα αυτή η απουσία μού φέγγει να

Συλλογιέμαι τη μέρα
Που θα σφίξεις το μαχαίρι
Και θα καρφώσεις το βλέμμα στην πλάτη…
Διαπλέοντας αυτή την προφητεία που τρεμοσβήνει βγαίνω στις εκφοβίζουσες «Λέξεις»:
Οπως και να ‘χει το πράγμα
Οπως και να ‘χει
Περικυκλώνει ο φόβος
Οπως και να ‘χει
Η επικοινωνία εκτελείται…
Γδέρνεται η έλευσή μου στα τοιχώματα του «Κύκλου»:
Ωραίο που είναι το αυγουστιάτικο φεγγάρι
Ματώνει κάθε χρόνο στον πνιγμό μου.

Γέρνει έτοιμος να μπατάρει ο προορισμός της ισορροπίας. Είναι που κάθεται μόνοπαντα στην πρόθεσή μου η «Γυναίκα με το κοπάδι» ― πράξεων αδειασμένων από τα λόγια τους, κι όμως τι βάρος:

Εσύ πατρίδα μου είσαι μια πόρνη
[…]
καθόλου αθώα ― θύμα των ισχυρών ή
κάτι τέτοιο
την κλίση σου τη διάλεξες προσεχτικά
όπως προσεχτικά την πόρτα μου χτυπάς
και μεταμφιεσμένη σε ταλαίπωρο λαό
μου απαιτείς να παραδώσω την ψυχή
μου

Ανακόπτω πορεία. Στη βιασύνη μου να βγω από τον κύκλο πριν σκοτεινιάσει η εξ ορισμού μοιραία περίμετρός του, προσπέρασα κάτι ομάδες στίχων που επιπλέουν με γρήγορο ρυθμό οργισμένης μουσικής, ακαταπόνητοι και ανθεκτικοί. Οι περισσότεροι είναι πιασμένοι από τον αβύθιστο τίτλο τους: «Εταζέρα». Και παρακάτω δέκα μικροκαμωμένα ποιήματα επί σχεδίας τίτλου φτιαγμένης από το ίδιο το μικροκάμωμά τους και τον συνδετικό αριθμό τους: «Δέκα μικρά ποιήματα».

Ολα τα ποιήματα κρατούν αναμμένες λάμπες θυέλλης. Ναυαγοί; Μάλλον για σπηλαιολόγοι φαίνονται. Επειδή διακρίνω να κείνται επί της «Εταζέρας», δίκην μπιμπελό, σκελετοί αγωνίστριας προϊστορίας και μεταλλάξεώς της σε:

Εκατομμύρια έτη αυτοκινήτων
διανύουν την απόσταση
του κορμιού σου…

Ανιχνευτές σπηλαιώδους λυτρώσεως πρέπει να είναι αυτά τα «Δέκα μικρά ποιήματα», καθώς μεταφέρουν παμπάλαια πλην ζώντα κρανία διασήμων ζωγράφων που διδάσκουν μιαν εξαίσια παρακαμπτήρια μέθοδο όρασης, προσεγγίσεως:

Για να σε κοιτάξω
Ζωγραφίζω τρυπούλες στο τζάμι.

Ρίχνω φωτοβολίδες-σινιάλο. Απαντούν όχι, δεν είναι ναυαγοί. Είναι διορισμένοι από τον Θεό ανιχνευτές της επανορθώσεως των ίδιων των λαθών του.
Τινάζω τη σκόνη της πολύλογης αγάπης μου από την «Περίληψη για τη νύχτα», όπως αυτή η περίληψη αναπτύχθηκε, επεξετάθη, συμπεριέλαβε, πρωτοφόρεσε σώμα και θριάμβευσε ως «Ημέρια νύχτα»:

Ανενδοίαστα και σαν άρρωστη
Τ’ όραμά σου τραυλίζω
Με τις λέξεις σου φτιάχνω εικονίσματα
Και μετά στη φωτιά
Ανενδοίαστα εύχαρις σε ζυμώνω στις
στάχτες…

κι όλην αυτή την ευπαθή αντήχηση των αστραπόβροντων να πρέπει να την περάσω με προσοχή μέσα από τη «Σχιστή οδό», που λάξευσε η ποιήτρια κατά μήκος της γης των αισθήσεων, για να περάσουν άθικτες «οι ακτίνες της αλήθειας της».

Πουλάκι είναι και λαλεί πουλάκι είναι
Κι ας λέει
Ερχεται πέρασμα στενό έρχονται αγάπης
Λόγια
Σχιστή τη γλώσσα διασχίζει η οδός
Φάνηκε φόνος.

Προφυλαγμένο, τέλος, στα πιο μέσα σωθικά μου το πολύτιμο καταστάλαγμα της ποιητικής ωριμότητας της Κυρτζάκη, αλλά και καταστάλαγμα όλων των προσδοκιώ μας σε «Λιγοστό και να χάνεται».

Πλαταίνουν τα μάτια μου όταν ανατρέχουν σ’ αυτόν τον τίτλο. Σα να καταλήγουν σ’ έναν σοφό σταθμό. Εκεί όπου μαζεύονται και κατοικούν «γυμνές οι σημασίες». Καλώντας σε να μυηθείς στην απάρνηση του άφθονου και εύθυμου χρόνου, που γλεντοκοπάει με την αρχή των καταστάσεων, παρασύροντάς σε να χρειάζεσαι εκείνο το χρονοβόρο ενδιάμεσο μεταξύ αρχής και τέλους, που μόνο μισή τελικά ξεσηκώνει μεταξύ αρχής και τέλους και φόνοι διαπράττονται στο όνομα της αναμονής σου. Ναι, αυτός ο τίτλος είναι σα να ασπάζεσαι εκείνη την όλο και πιο αδύνατη γραμμή που αφήνουν οι διάττοντες σαν «λαμπαδίτσα που έκαιγε πριν την δείξει η νύχτα», σαν αυτή να είναι η έννοια του βίου μας. Λιγοστή και να χάνεται, πριν αρχίσει, πριν ακόμα λιγοστέψει και πριν ακόμα χαθεί.

Αχ νύχτα, νύχτα των ερώτων που
Κουβαλούν τα σώματα. Λυγίζουν
Απ’ το βάρος του σκληρού φωτός
Και σ’ απαρνούνται. Σε λησμονούν,
Καλύτερα.

Προσπάθησα εδώ να βιογραφήσω τη ρητή επιβλητικότητα και υποβλητικότητα των τίτλων που έδωσε η Μαρία Κυρτζάκη στις εννέα ως σήμερα ποιητικές συλλογές της. Ενόχλησα έτσι, ανεπίτρεπτα μάλλον, κάποια ποιήματα αποσπώντας τους στίχους τους οποίους θεώρησα ικανούς να αποδείξουν την άκρατη συνέπεια μεταξύ προανακρούσματος και αντηχήσεως, τη ριγηλή τάξη του ύφους, το ήθος των πνοών και τη σκιερή ατμόσφαιρα που κάτωθέ της ευδαιμονικά αναπαύεται το οδοιπόρο αποτέλεσμα. Ενήργησα έτσι όχι μόνον γιατί μόνο έτσι μπορούσα, αλλά γιατί μέσω αυτού του τρόπου μου ακουγόταν να παιανίζει νικηφόρος ο απόηχος της σκυταλοδρομίας, με πόση εμβέλεια το μαχαίρι που διαισθάνθηκαν οι πρώτες κιόλας νεανικές «Σιωπηλές κραυγές» της Κυρτζάκη περνάει από χέρι σε χέρι της κάθε συλλογής, για να καταλήξει νικηφόρο στη σφαγμένη κραυγή του «Λιγοστού και να χάνεται»

Τι μοναξιά Θεέ μου και πού μας έσπειρες
Και δεν μας ελυπήθης.

Κι ακόμα, ενήργησα έτσι θέλοντας να υπογραμμίσω πόσο πολύκλαδο, πόσο άθικτα πράσινο διατηρείται αυτό το γενεαλογικό δέντρο των παθών και της τιμωρίας τους που κατάστρωσε η Κυρτζάκη με μαθηματική γενναιότητα και εμβάθυνση στα αίτια και τα αιτιατά, εξασφαλίζοντας μελωδικό θρόισμα στο στωικό του φύλλωμα μέσω της έγχορδης γλώσσας της, διότι

Χωρίς τη γλώσσα πώς ν’ αρθρωθεί
Η φύση των πραγμάτων συλλογίζεται
Κι η μήτρα που τα γέννησε
Πώς να την ψαύσεις

Ενα γενεαλογικό δέντρο αξιόπιστο, βασισμένο σε πληροφορίες που συνέλεξεη ποιήτρια από έγκυρους επιζώντες θανάτους, πληροφορίες για την καταγωγή τους, για το ποια μακραίωνη τυχαιότης ή σκοπιμότης τους διαιώνισε, γιος ποιας δυσκολίας είναι ο έρωτας και από αυτόν και την έρμαιη ανάγκη να τον νιώθουμε ποιοι αμετανόητοι έρωτες γεννήθηκαν και ποιοι ψυχοπονιάρηδες εν συνεχεία στεναγμοί μάζεψαν από τον δρόμο και περιέθαλψαν όλες τις ορφανές συνέπειες, αφού

Ας μου ήταν γνωστό
Δεν εγνώριζα
Τα ονόματα σαν τα δέντρα
Πως έχουν τη ρίζα τους
Σκοτεινή και υπόγεια

Συλλογή πληροφοριών, που αφού τις βίωσε πρώτα η «σάρκα του αισθήματός» της για να τις μυρώσει με αυθεντικότητα, μας τις παραδίδει για να συμβάλουμε στην επαλήθευσή τους, συγκρίνοντας την αλληλέγγυη ομοιότητά τους με τα πάθη των δικών μας προσωπικών στεναγμών.

Ώστε
Μη γελαστούν και
Πλανηθούν και χάσουνε και δεν το
Δυο αυτοί το μέσα που κυβερνάει
Τις ζωές του κόσμου

Ή, όπως ακόμη πιο παρήγορα συμπτύσσει τους τέσσερις αυτούς στίχους σε έναν:
…και κάθε σώμα τις σημασίες του ανταλλάσσει.
Δωρήθηκε στην ποίηση της Κυρτζάκη να μην άγεται και φέρεται από εκείνη τη σκόρπια ανώνυμη θλίψη που επιδαψιλεύει σε πολλούς ποιητές ένα δακρύβρεχτο εύκολο κέρδος. 

Κλαίει μεν η σοφία της, αλλά
Εχει το χάρισμα και του Θεού
Το δάκρυ. Σαν φυλακτό. Να οδηγεί
Σαν φως αυτή νυκτούρο στα
Σκοτεινά στη νύχτα και το έρεβος…

Καλλιεργεί και ξεκουράζει ότι λόγω της βαθύτατης παιδείας της βρίσκεις συχνά στα θέματά της και στον χειρισμό τους κλωστούλες και χνούδια που φέρνει από μακριά ο αθάνατος αέρας της μυθολογίας και των τραγωδιών που έγραψανοι πρόγονοί μας. Αλλά αυτά δεν είναι ως αποκλειστικό έδαφος για να πατήσει η ποιητική της εκτίναξη. Είναι για να γίνει πιο σφιχτό, πιο αδιαμφισβήτητο το πέρασμά μας από αυτόν τον περιπετειώδη πλανήτη.

Ο λόγος της ορθώνεται σαν ρομφαία. Λέει ή θανατώνει. Καρφώνεται με ένταση απαραχάρακτη και τιμωρεί τα αυτονόητα, τα κοινότοπα, είναι άγρια, τρυφερή, χαϊδεύει τις αδυναμίες, αλλά χαϊδεύει με τις ίδιες εκείνες γρατζουνιές που της προκάλεσε η γαμψή αφή των πραγμάτων. Ακούω συχνά το ουρλιαχτό του στίχου της: «Πεινάω σαν λύκος», αλλά δεν ανησυχώ. Ξέρω ότι είναι εκλεκτικός, δεν τρώει παραχωρήσεις.

Ποτάμι ορμητικό του πόθου
Χύνεται κάποτε η φωνή
Που στα κυλίσματά του θεριεύουν
Οι σκιές και στους χείμαρρους του
Ορμούν τα σύμφωνα αγκομαχητά
Να ξεψυχήσουν
Προς την ακρούλα
Τα φωνήεντα κοιτάζοντας
Όπως σε όχθη ναυαγός.
[…]
Κρυστάλλινη της μοναξιάς η όψη. 

[«Μαύρη θάλασσα», 2000]

Και ασφαλώς και φυσικά η φωνή της Κυρτζάκη πρωτίστως απευθύνεται στον «Aλλον», τον επιζητά υπόκωφα, γλείφει με τον ρυθμικό παφλασμό της και δροσίζει την ακρογιαλιά του. Αν η ακρογιαλιά αυτή είναι πολύκοσμη, τότε αυτοδύναμη η ποίησή της χτυπάει δυνατά το βέτο της σε εκπτώσεις και εκβιασμένους συγκερασμούς και αποσύρεται στα δικά της ανταριασμένα νερά, περισυλλέγοντας ωστόσο με αγάπη ναυαγούς του ξένου αρνητή κόσμου.

Δεν είναι βέβαια μόνον αυτά η ποίηση της Κυρτζάκη. Είναι και ό,τι αποσιωπήθηκε απ’ όσα δεν ειπώθηκαν. Οσα δεν ειπώθηκαν όχι από δική μου παράλειψη, αλλά από την απαίτηση της ίδιας της ποίησης να μη γνωρίζουμε γι’ αυτήν παρά μόνον όσα εικάζουμε ή επινοούμε ως «λαμπαδίτσα» που καίει «πριν τη δείξει η νύχτα».

*Από το http://entefktirio.blogspot.com.au/2016/01/blog-post_22.html

Ινδιάνικη ποίηση: Η «ζωντανή» λέξη της ψυχής

AmericanIndianHistoric

Ω, Μητέρα Γη/γέρνουμε πάνω σου κάθε νύχτα/
κι απ’ τα σφαλιστά μας βλέφαρα/ δραπετεύουν τα
όνειρά μας./ Σκιές μέσα στο φεγγαρόφωτο/
περπατάνε οι ψυχές μας./ Εσύ μας κρατάς στο
σύντομο ύπνο του θανάτου/ κι εσύ μας ξαναδέχεσαι
στη Ζωή.

(Cherokee)

Όλη η καταγεγραμμένη ιστορία των Ινδιάνων βρίσκεται μέσα στους ψαλμούς, στις προσευχές και στα τραγούδια τους. Τα πάντα για τον Ινδιάνο μεταφράζονται σε ήχο, η μουσικότητα είναι συνδεδεμένη άμεσα με την ύπαρξή τους. Ακόμα και τα ονόματά τους φανερώνουν αυτή τη σύνδεση της ψυχής με τον ήχο, την ανάγκη του ψυχισμού για ρυθμό κι αρμονία. Το Γελαστό Νερό, το Τραγούδι του Ανέμου, το Μάτι του Γερακιού, το Σιγανό Ποτάμι, είναι αντηχήσεις από τον εσωτερικό δικό τους ρυθμό, που αντανακλά τη ροή της ζωής.

Παιδιά της φύσης οι αυτόχθονες αμερικάνοι, έζησαν και έγραψαν τη δική τους ποίηση. Ποίηση «τρόπο ζωής», μια και η κίνηση, ο ήχος και η δράση, είναι ιδιότητες της ινδιάνικης ιδιοσυγκρασίας. Το θρόισμα των φύλλων, ο ήχος της βροχής, η βροντή της αστραπής, το κελάηδημα των πουλιών, το κελάρυσμα του ποταμού, είναι οι νότες της δικής τους μουσικής, αλλά και τα λόγια οι μουσικές λέξεις της ποίησής τους. Πάνω στο τύμπανο με δέρμα από ελάφι δονούνται και έπειτα εκρήγνυνται τα σπλάχνα της γης.

Οι αυτόχθονες αμερικάνοι γράφουν τη δική τους ιστορία με το δικό τους τρόπο. Στο βιβλίο της ζωής τους δε θα βρεις ονόματα φυλάρχων, ιστορικές νίκες και ήττες, θα βρεις όμως την ανθρώπινη ανωτερότητα, το σεβασμό της έμφυτης ανάγκης για ειρήνη, τη συναίσθηση της ομαδικής προσπάθειας για την επίτευξη κάθε ανθρώπινου στόχου. Θα βρεις το αίσθημα εξάρτησης απο τις θείες δυνάμεις, καθώς και τον ασίγαστο πόθο της επιστροφής, την αναμμένη ιερή φλόγα της θύμησης για την πατρίδα των προγόνων, τις Πλειάδες των ουρανών. Ξεφυλλίζεις νοερά αυτό το βιβλίο όχι για να βρεις στρατιωτικές νίκες και κατακτήσεις, αλλά για να ακούσεις το ξεχασμένο τραγούδι της φύσης. Γυρίζεις σελίδα σελίδα κι αποστηθίζεις την αρμονία και το ρυθμό που κρύβει μέσα της η ανθρώπινη ψυχή.

Για τον Ινδιάνο τα γεγονότα είναι αδιαχώριστα δεμένα μεταξύ τους, ζωή και θάνατος, χαρά και λύπη, ουρανός και γη, νύχτα και μέρα, γίνονται τραγούδι, τα αιώνια συναισθήματα γίνονται ποίηση. Η συμπάθεια, η αγάπη, η χαρά της νίκης, η γλυκιά θλίψη για κάτι που έφυγε, ο πόνος της απουσίας, όπως και η ανάγκη για ειρήνη κι ευτυχία, γίνονται αφορμή για τούτο το σιγανό ψέλλισμα στα χείλη του, που άλλοτε μοιάζει μοιρολόι κι άλλοτε ύμνος γεμάτος ευχαριστίες: με την ψυχή του ανοιγμένη στο θρίαμβο της ύπαρξης γύρω απο το φως της φωτιάς, με τα άστρα μετέωρα στον ουρανό, τις παρυφές των ιερών βουνών φωτισμένες από το πορτοκαλί φεγγάρι και με τη νύχτα να αντηχεί από θρύλους, μύθους και παραδόσεις.

Η ινδιάνικη ποίηση παραβιάζει με τον πιο ανώδυνο τρόπο, άτεχνο σχεδόν, με αστόλιστες απλές κι επαναλαμβανόμενες εκφράσεις το χώρο του αισθητού, για να μας πάει εκεί όπου οι λέξεις αφήνονται από την ουσία και μόνο της αλήθειας να οδηγηθούν. Η μαγεία του ινδιάνικου στίχου είναι η αλήθεια του. Ειλικρίνεια, που προβάλλει σαν ακατέργαστος πολύτιμος λίθος από τα έγκατα της γης, για να μας θαμπώσει από τη λιτή μεγαλοπρέπειά του. Όταν η απλότητα και η δύναμη συνυπάρχουν, όταν η ομορφιά εκφράζει τη φιλοσοφία, όταν το πάθος ενώνεται με τη γαλήνη της αποδοχής, τότε γεννιέται ο ινδιάνικος στίχος.

Η ποίηση των Ινδιάνων παρ’ όλο που δεν έφτασε ολόκληρη και πλήρης ως εμάς, από την έκταση της λευκής καταστροφής και την αδιαφορία του κατακτητή για οποιοδήποτε στοιχείο των κατακτημένων, ερευνήθηκε και ψάχτηκε από τους εραστές της ποίησης αλλά και τους εραστές της ζωής, σαν κοίτη ενός ποταμού γεμάτη ψήγματα χρυσού. Για ν’ αφήσει στον καθένα ξεχωριστά τούτο το πολύτιμο πετράδι, «τη ζωντανή λέξη» της ψυχής, την καθαρότητα, την απλότητα και τη δύναμη ενός κόσμου ξεχωριστού, συγκινώντας πάντοτε.

Η ινδιάνικη ποίηση – το μονοπάτι του Ωραίου – είναι ακόμη ένας δρόμος προς την ελευθερία του πνεύματος. Τα παιδιά του Ήλιου, τα παιδιά των αστεριών, οι έφηβοι Ήρωες, το γνώριζαν και το περπατούσαν. Ακολουθώντας τα ίχνη του ανέμου, με τα μάτια στραμμένα στο πέταγμα του Αετού…

Το φεγγάρι και ο χρόνος/ταξιδεύουν
ταξιδεύουν και φεύγουν:
το ίδιο κι η μέρα
το ίδιο και ο άνεμος.
Έτσι και η σάρκα φεύγει
στον τόπο της γαλήνης της 

(Maya).

Δημήτρης Α. Δημητριάδης

*Από το Στίγμα Λόγου στο http://stigmalogou.blogspot.com.au/2016/01/blog-post_20.html?utm_source=feedburner&utm_medium=email&utm_campaign=Feed:+blogspot/JkQng+(%CF%83%CF%84%CE%AF%CE%B3%CE%BC%CE%B1%CE%9B%CF%8C%CE%B3%CE%BF%CF%85)

‘The leap over the bounds of self’: a tribute to the poetry of Dimitris Tsaloumas – In celebration of two recent bilingual poetry publications honouring the poet and his art

By Jena Woodhouse*

Un chant du soir [selected poems from Tsaloumas’s collections in English], translated into French by Pascal Laurent. A bilingual edition [English and French], 128 pages. France: Orphee/ La Difference, 2014. ISBN 978-2-7291-2066-5

41OD4u-olcL._SX347_BO1,204,203,200_

Dimitris Tsaloumas, A Winter Journey.(Chapbook) A bilingual edition in English and Greek. New Greek-language versions of the original English poems prepared by the poet. Brighton, Victoria, Australia: Owl Publishing, 2014. ISBN 0 9775433 1 5

tsaloumas

The Introduction to both publications is by Helen Nickas, author, academic, and a publisher who, along with the GACL Committee who publish Antipodes, has done so much to bring Greek-Australian writers and writing to the attention of a wider readership.

As ever, Dimitris Tsaloumas brings to his creative practice a distillation of experience, observation and perception enriched and filtered by several cultural and linguistic sources, animated by personal memory and a mythopoeic imagination that characteristically taps into memory’s aquifers to elicit dramatisations and evocations unconstrained by time. It seems that he is able to bring a divinatory instinct to bear on this process.

Although Dimitris Tsaloumas was born in Greece, on the island of Leros in the Dodecanese archipelago, his formal education was initially in Italian, as those islands were under Italian hegemony from 1912 to 1947. By the time he left Greece in 1951 to migrate to Australia, he had already published two collections of poetry in Greek. In the course of his studies at the University of Melbourne, he later acquired fluency in French, and embarked on what would be a lifelong journey into the English language, which was to become the medium for nine collections of poems.

Rich textures of language and structures of thought are matched by thematic abundance, yet while the heart of the matter may sometimes prove elusive, luminous presences pervade the poems that deal with love and ideal beauty, loss and memory. Tsaloumas has commented that Helen of Troy is his symbol of beauty in general, and this title poem of the collection Helen of Troy and Other Poems (2007) is one of those included in Pascal Laurent’s beautifully presented bilingual selection of 45 poems, Un chant du soir (pp. 108-9), translated into French in consultation with the poet, thereby giving Francophone readers access to the stylistic and linguistic pleophony and polyphony of Tsaloumas’s poetry.

Other iconic poems that seem to travel effortlessly from the original English texts to the French – testimony to the dedication, care and skill of the translator, Pascal Laurent — include selections from Falcon Drinking (UQP 1988); Portrait of a Dog (UQP 1991); The Barge (UQP 1993); The Harbour (UQP 1998); New and Selected Poems (UQP 2000) and Helen of Troy and Other Poems (UQP 2007).

Tsaloumas’s abiding themes and concerns cohere as a preoccupation with beauty, the ideal as sometimes glimpsed in the actual, but more often purged of worldly impurities by memory or art, as in the case of Helen, the poet’s mnemonic for beauty. But the supreme muse is perhaps memory, not only personal, but also collective and cultural, whose role is pivotal to poetry. Without memory, beauty lacks awareness of its antecedents.

The quest, the journey, the return, nostalgia in the Greek sense of the word (a yearning for the homeland); the hovering, luminous presences of seasons past; mutability and the idea of the immutable, which exists as memory: these motifs recur in the fabric and fibre of Tsaloumas’s poems as guests and visitants of the cosmology from which he draws consolation and renewed inspiration. Persephone incarnate, ‘partridge-breast proud’: a local girl glimpsed gathering flowers in spring near the mouth of the Underworld at Cape Tainaron (‘The Traveller and the Maiden’ Un chant du soir, pp. 102-3); Eurydice (‘Orpheus’ lament’ , number 11 in the sequence A Winter Journey); the mother (who is a recurring visitant in the corpus of Tsaloumas’s poetry, as for instance in ‘Visits’, poem number 4 of A Winter Journey); the mysterious ‘lady of ships’ in the poem “Aubade for the Lady of Ships’ (Un chant du soir, pp. 56-7) are among many feminine personae who perform multiple roles, as couriers of memory and psychopomps plying between past and present, between dream archetype and the physical world of sensory impressions.

The sequence of 14 poems titled A Winter Journey (originally published in Helen of Troy and Other Poems), references Schubert’s eponymous song cycle in its title, and also seems to contain allusions to Ovid, the poet in exile, in images of deprivation, wolves, the steppe. Hints and clues in the sequence seemingly support a reading of it on one level as an encrypting of Ovid’s experience, paralleled in part by that of Tsaloumas himself.

However, when I decided to put this hypothesis to the test, and asked the poet in a letter (in early 2008) if this were the case, he replied as follows:

‘It amazes me that the Ovid association never occurred to me before, during the writing or after. And yet your comment makes the connection so obvious that I can only wonder. However, this is only circumstantial…. My sequence has to do with the burden of memory in the desolation of old age and the return or revival of that mysterious sense of guilt that was ‘buried’ and forgotten in the vigour of youth. Memory, even the memory of beautiful moments, is now a source of pain….

‘This collection (Helen of Troy and Other Poems), in spite of the sadness of its tone, was meant to constitute a celebration of beauty in all things in life, including death!’

Irrespective of how readers may interpret A Winter Journey, the calibre of the work places it among Tsaloumas’s finest achievements, a poetic ‘leap/ over the bounds of self’.
….
yet I know temptation
is in the weave of sainthood
the test by fire before the leap
over the bounds of self

(A Winter Journey 9, ‘Temptation’)

Although the title of this sequence seems to presage a journey, the persona of the poems is snowbound, waiting for the spring, the thaw, and his journey is an inward one. Visitants arrive from afar in place and time, as do wolves:

After the wolves came mother
though the door was barred
….
others too came from albums
of yellowing years
faces blurred
though not unfamiliar
….
mother’s eye steady
burning through the hut’s murk

(A Winter Journey 4, ‘Visits’)

‘Summoned by unknown spirits’, ‘against [his] will’, the poet waits at a

point of static motion
dead centre of the rose
of winds

(A Winter Journey 1, ‘The call’)

But the reader is given to understand that

this is no public gesture
this voyage
no trespassing on alien land

(A Winter Journey 9, ‘Temptation’)

The essential paradox (in various guises) that lies at the heart of many of Tsaloumas’s poems here surfaces in the eleventh poem of this cycle, ‘Orpheus’ lament’:
….

Back under the sun
Orpheus blinks and sings again
of love regained and lost
never bestowed whole
and therefore imperishable.

Strange that Orpheus’ song
should have made famous
love’s impotence
and its division beautiful
beyond compare and reach
of man-born time.

The cycle ends with a burial in poem no. 14, ‘Songs of the woodworm’, alluding to the ambiguous nature of the poet’s journey, with implications for the ultimate and inescapable destination of each person’s life.

While Tsaloumas’s language of choice in the original poems of the present collections is English, his poetics are illumined by ‘the rich glow of an older tongue’ (‘Washing-up’, Un chant du soir, pp. 106-7), and informed by structures of thought and emotion whose origins lie elsewhere. Tsaloumas’s art is nourished by many sources, among them the context and continuity of cultures older than the one whose language he composes in. Perhaps it is this circumstance that imbues the content and language of the poems with a distinctive timbre and patina, the rich glow of an older tongue: resonances from a cultural milieu not alien to English – since Greek culture and thought is one of the antecedents of modern European cultures – but not innate to it either. Tsaloumas’s nightingale, his rossignol (Un chant du soir, pp. 60-61), is a far cry from Keats’s bird of the same name:

Last night in our square of rubble,
on the stroke of twelve, a nightingale
was heard. And panic-stricken folk
leaned out of gutted windows
above lamp-posts that bent distraught
over the brinks of craters
wondering, bitter that such a bird
should visit in their grief with not
a tree, not even a spire to support
its crazy song.

.…

I laughed, and from the shadows cried
don’t be such fools, brothers,
the song proffers no hope. That gift
you’ve squandered long since.
This is the hour of its perfection.
Be grateful to the bird that scores
the vastness of that loss.
….

The haunting texts selected for translation into French by Pascal Laurent include, in addition to those already cited, many of Tsaloumas’s finest poems: songs for out times and for all times, of the here and the hereafter, embodying an uncanny instinct for locating the eternal in the moment. They include the iconic ‘Falcon Drinking’; Old Man with Canary’; ‘The Barge’; ‘To the Poet’, with its sardonic, slant allusions to Plato’s Republic; ‘A Summer House’; ‘The Harbour’; ‘The Shrine’; ‘Morning Coffee’ — a dual portrait viewed in the light of the quotidian; ‘Stoneland’; ‘The Veranda’; ‘The Inheritance’; ‘Helen of Troy’…. and, among my personal favourites, the delicately drawn charm of ‘A Postcard to Matina’, which I quote in full:

A Postcard to Matina

The boats by the tamarisks on the far left
will sail again before dawn, and with the sun

dripping forge-red a mere three fathoms
above my bed in the horizon-filled window

I’ll be thinking again of my fishing days and all
the water loveliness of child-bright summers.

I linger under the sun. There’s no pleasure
in triumphs no longer shared. I write this card

a mile past its frame, on the far right, against
the harbour breeze. Splinters of laughter point

the lime-rock light thorn-deep, and as before
you walk between the festive sea

and the white of houses as if these days
belonged to another year. Yet nothing’s changed,

in spite of memory. A stained-glass autumn
hangs near the door on our pomegranate tree,

olives are crushed and fish is fried at dusk
in every kitchen, and all the island cats

shine peaceably in the bounty of the season.
The moon’s back huge as ever, platter-full.

(Un chant du soir, pp. 38-9)

This symbiosis between cultures, paralleled in these two new publications by the twin versions of the poems presented side by side, in English and Greek (A Winter Journey) and English and French (Un chant du soir), evokes sublimated relationships and nostalgias, as well as generating productive tensions, implicit rather than explicit, between different emotional landscapes and the syntactical shapes of ideas, the grammar of thought.

Ambiguity, ellipsis, antithesis and dichotomy, contradiction and paradox, shadows and luminosity abound in the art of Dimitris Tsaloumas, romantic idealist, peerless lyricist, excoriating sceptic, and poet of all life’s seasons. Yet amplitude and kenosis, feast and frugality and fast, flow and ebb are surely also the rhythms of the natural world, and Tsaloumas, who for much of his long life has migrated annually between homelands, Australia and the Aegean, is attuned to this language as well, the primal and maternal one, an awareness of origins and eternal cycles of renewal, and the blueprint for beauty that is nature’s gift to art and memory.

Note: Dimitris Tsaloumas’s most recent publication of new poems in Greek is Thirst (Dipsa), a chapbook published by the literary journal Planodion, Nea Smyrni, Athens 2010, which contains some of the most remarkable poetry he has ever composed. Only Dimitris Tsaloumas could have written these incandescent poems.

*This piece firstly published in “Antipodes” 2015, annual literary journal of Greek-Australian Cultural League of Melbourne.

images