γιατί αφήνετε τη ζωή να γλιστράει μέσα απ´ τα χέρια σας; για μια φτηνή επιβίωση που γρήγορα εξαντλείται κι αυτή!
μεταμφιεσμένοι δικτάτορες αναδύονται από χώρα σε χώρα πάλι με ψηφοφόρους που τους ανεβάζουν και λαούς που τους ακολουθούν
προσοχή καραδοκούν κι άλλες καταστροφές γενοκτονίες, σφαγές, πόλεμοι
ο μισός πλανήτης φοβάται την ελευθερία που ο άλλος μισός δεν γνώρισε φοβούνται τις γυναίκες και τον ίδιο τους τον εαυτό που τον παραδίδουν αμετάκλητα στο τίποτα ζώντας στα μέτρα του
εσείς όμως, γιατί ξεχάσατε τους γηγενείς πληθυσμούς της Αμερικής, της Αυστραλίας, της Αφρικής… τους Πόντιους, τους Αρμένιους, τους Εβραίους, τους Κούρδους,… τους βασανισμένους λαούς της Ελλάδας, της Ισπανίας, της Πορτογαλίας, της Αλγερίας, της Παλαιστίνης, του Σουδάν, του Ιράκ, του Ιράν,…;
πάλι ο φασισμός δείχνει τα δόντια του σε Αμερική, Ευρώπη, Ρωσία, Αφρική κι Ασία
παρακαλώ να μην ξεχάστε μην τον αφήστε να ξανάρθει
Απ’ όλα τα γραφτά του Δάσκαλου, θυμηθείτε τις ιερογλυφικές του εξομολογήσεις, όπου ξεσπάει πια και κατακομματιάζει τη μάσκα του με μάτι τρελού, γεμάτος τρόμο, απόγνωση: «Βοήθεια, χάνομαι, τι θ’ απογίνει πια μ’ εμένανε;» ή «Ξύπνησα το πρωί, Τρόμος! Τρόμος!» ή εκείνος ο εξαθλιωμένος του ναρκισσισμός μπροστά στο καθρεφτάκι του με την εκδίκηση του πρωινού φωτός «Είμαι χλωμός και άσχημος, ενώ τις τρεις πρώτες ημέρες άνθρωποι με συνεχαίροντο για την τόσο καλή μου όψη». 5 Αυγούστου 1897. Παρακάμπτω τη δυσκολία του ν’ αποφασίσουμε αν εννοείται σαν αιτία ο αλκοολισμός, ο αυνανισμός ή ο ομοσεξουαλισμός του – μετά από κάποια κραιπάλη του σ’ ένα maison de passe (Rue Mosque Attarine…) που αφού κυλίστηκε στα βρώμικα σεντόνια ενός νοικιασμένου κρεβατιού οληνύχτα με κάποιο ισχνό και κουρασμένο αγόρι, νιώθει το αδιέξοδο της ζωής που τόνε περιμένει: αλλάζει τίποτα αν ο ένας πιστεύει αυτό ή άλλοι έχουν πεισθεί για τ’ άλλο; Εκείνο που κρατάμε ωστόσο είναι η κραυγή, η ακατέργαστη, αφτιασίδωτη απελπισία, ένα πρόσωπο που αρχίζει να ρυτιδιάζει λίγο πριν βάλει τα ψιμύθια της παράστασής του, η κραυγή του μαδημένου παγωνιού που εκλιπαρεί βοήθεια, ξέροντας πολύ καλά πως δεν υπάρχει πουθενά. Αυτή η κραυγή στ’ αυτιά μας, ίδια πάντα…
*Από τη συλλογή «Καβάφης καθ’ οδόν – Δέκα φαντασιώσεις πάνω στον Καβάφη», Εκδόσεις Καστανιώτη, 1984.
Athena Farrokhzad, Λευκόσελευκό, μτφρ. Αντώνης Μπογαδάκης, εκδ. Αντίποδες, Αθήνα 2016.
Το Λευκόσελευκό της Ατένα Φαρροχζάντ (2013), στην ευαίσθητη μετάφραση του Αντώνη Μπογαδάκη (Αντίποδες, 2016), εντάσσεται στη δυναμικά αναπτυσσόμενη νεωτερική πολιτική λογοτεχνία (και, πιο συγκεκριμένα, αυτή της διασποράς). Ανισότητα, ταξικές διακρίσεις, ρατσισμός, φτώχεια, ιδεοληψίες, μετανάστευση και προσφυγια είναι κάποια από τα θέματα που φαίνεται να απασχολούν νέους δημιουργούς (λ.χ. Kate Tempest, Yahya Hassan, Ari Banias). Νέα δημιουργός και η ίδια, στο Λευκόσελευκό, που γνωρίζει ήδη πολλές εγκωμιαστικές κριτικές και μεταφράσεις, δεν μασάει τα λόγια της: παρουσιάζει την οικογένειά της, μία οικογένεια που έρχεται από τη βία του πολέμου και του θανάτου στη βία της εξορίας και του ρατσισμού. Η εμπειρία που μεταφέρει, φυσικά (και δυστυχώς), δεν αφορά μόνο τις ιδιαίτερες συνθήκες της (μετάβαση από το Ιράν στη Σουηδία), αλλά περιγράφει το γενικότερο πλαίσιο και τα προβλήματα της προσφυγιάς και μετανάστευσης (χωρίς γεωγραφικό ή χρονικό περιορισμό).
Το κείμενο, έντονα θεατρικό (καθόλου τυχαίο ότι ανέβηκε στο θέατρο), αποτελείται από έξι χαρακτήρες που περιγράφουν (αποφθευγματικά και σχεδόν διδακτικά) την εμπειρία της μετάβασης και της νέας χώρας.
«Η μητέρα μου είπε στον αδερφό μου: Να προσέχεις τους ξένους Να θυμάσαι πουθενά δεν έχεις να γυρίσεις αν κάποτε γίνουν εχθρικοί» «Ο πατέρας μου είπε: Ο αδερφός σου ξύρισε τα γένια του πριν καλά καλά φυτρώσουν Ο αδερφός σου είδε το πρόσωπο του τρομοκράτη στον καθρέφτη και ζήτησε ένα ισιωτήρα μαλλιών για δώρο Χριστουγέννων» «Ο πατέρας μου είπε: Δουλειά για τους άνεργους μισθούς για τους άμισθους χαρτιά για τους χωρίς χαρτιά κι έναν πατέρα για σένα»
Εθνικά και θρησκευτικά στερεότυπα, περιθωριοποίηση και σκληρότητα, κοινωνική αδικία και διακρίσεις, και η συνεχής επίπονη προσπάθεια του ατόμου να βρει τη θέση του στη (νέα) κοινωνία. Η ποιήτρια χωρίς ψευδαισθήσεις, ευγένειες και στρογγυλέματα ξεστομίζει το βιωματικό χάος και την ένταση της μετάβασης της δικής της οικογένειας.
Μαζί, και νομίζω εξίσου σημαντικά, η αυτοβιογραφικότητα του κειμένου (με τις ιδιαιτερότητες και την προβληματική που αυτή συνεπάγεται) και συγκεκριμένα ο τρόπος με τον οποίο η δημιουργός την χειρίζεται, το κάνει ακόμα πιο ενδιαφέρον. Συγκεκριμένα, η Φαρροχζάντ “παίζει” με την ειλικρίνεια του λόγου της (και κατ’ επέκταση των χαρακτήρων), παρουσιάζοντας και μαζί αναιρώντας (άρα, μη αυθεντικοποιώντας) την αλήθεια της συλλογικής τους μνήμης.
«Ο πατέρας μου είπε: Τίνος πατέρας είναι αυτός που περιγράφεις Η μητέρα μου είπε: Τίνος μητέρα είναι αυτή που περιγράφεις Ο αδερφός μου είπε: Σε τίνος τον αδερφό αναφέρεσαι» «Η μητέρα μου είπε: Γράψ’ το έτσι Μητέρες και γλώσσες μοιάζουν μεταξύ τους ψεύδονται ασταμάτητα για όλα»
Αυτή η συνείδηση της προβληματικής (και, συχνά, παραμορφωτικής) μνήμης και το ξεμπρόστιασμά της από την ποιήτρια καλούν τον αναγνώστη να είναι προσεκτικός και υπεύθυνος, να μη δέχεται ό,τι διαβάσει ως απαραίτητα (ή απόλυτα) αληθινό. Μία γενναία κι ευφυής επιλογή.
Τέλος, κανείς οφείλει να αναφερθεί στην ευαισθησία και την αμεσότητα της μετάφρασης του Αντώνη Μπογαδάκη ο οποίος καταφέρνει να μεταφέρει το ζωντανό, δραματικό λόγο και την ορμή του κειμένου. Κατόρθωμα διόλου μικρό.
Τελικά, ένα εξαιρετικό ανάγνωσμα, ένα βιβλίο που πάει τον αναγνώστη πιο πέρα, πιο ψηλά.
Κι η νύχτα ακόμα σου μοιάζει, η νύχτα η απόμακρη που κλαίει βουβή, πίσω απ’ της καρδιάς τα βάθη, ενώ διαβαίνουν τ’ άστρα κατάκοπα. Μάγουλο ακουμπάει σε μάγουλο – ρίγος και ψύχος, και κάποιος χτυπιέται και σε ικετεύει, μόνος, χαμένος μέσα σου, στον πυρετό σου μέσα. Η νύχτα ανέχεται και επιθυμεί το χάραμα· ταλαίπωρη καρδιά, στιγμή δεν σταματάς το σκίρτημά σου. Ω όψη κλειστή, αδημονία σκοτεινή, ω πυρετέ που λυπάσαι για τ’ αστέρια, υπάρχει κι άλλος ένας σαν κι εσένα που παρακολουθεί το χάραμα, σαν εξετάζει σιωπηλός την όψη σου. Κάμπος είσαι στη νύχτα μέσα και σάμπως ορίζοντας νεκρός και κλεισμένος. Ταλαίπωρη καρδιά, κάποια μέρα μακρινή ήσουν εσύ το χάραμα.
Επικίνδυνε αναγνώστη νοιώθω τόσο παράξενα απόψε, άδειος γεμάτος αντιφάσεις και ήρεμες συγκρούσεις, αισιόδοξα απελπισμένος και οπλισμένος με ευφορία ανεξήγητη θωράκιση πεσιμισμού μ’ ακάλυπτες αχίλλειες φτέρνες. Επικίνδυνε αναγνώστη απόψε συνειδητοποιώ πιο τραγικά και πιο απλά παρά ποτέ ότι ο έρωτας, η φιλία, η αγάπη υπάρχουν, ναι. Μα όχι σ’ αυτή τη διάσταση όχι σ’ αυτή τη διάσπαση του ατόμου σε σώματα πνεύματα και άυλες ψυχές. Στα πέρατα της οικουμένης ψάχνω για μια κόλλα μαγική αναβιώνοντας το μύθο του Γκράαλ τυμβωρυχώντας στους τάφους των ιπποτών της στρογγυλής τραπέζης που σκεπάστηκε με τσόχα πράσινη για πόκερ και μ’ ένα στρώμα από σκόνη κι από στάχτες. Και κάποτε περνάει δίπλα μου και χάνεται με την ταχύτητα ενός πλάνητα κομήτη η οπτασία κάποιου μονάχου Δον Κιχώτη που ψάχνει για ιπποκόμο, Δουλτσινέα κι ανεμόμυλους. Επικίνδυνε αναγνώστη η “μοναξιά” έγινε μόδα έννοια κοινόχρηστη που αμβλύνεται και φθίνει, ξεθωριάζει, στην αμφισημία την αδυσώπητη των λέξεων. Γι’ αυτούς που μιλούν για “μοναξιά” όταν δεν έκαναν έρωτα μια νύχτα, όταν έμειναν μόνοι λίγες μέρες, λίγους μήνες, όταν τρομάζουν από τοίχους αδειανούς κι από ταβάνια χαμηλά που τους συνθλίβουν. Γι’ αυτούς που δεν περπάτησαν χιλιόμετρα στην πόλη ανήμερα Χριστούγεννα και Πάσχα ψάχνοντας κάποιοι μαγέρικο ανοιχτό. Γι’ αυτούς που δεν αισθάνθηκαν την αντίθεση της σκληρής ευαισθησίας και της ευαίσθητης σκληρότητας.
Γι’ αυτούς, Επικίνδυνε, αγαπημένε αναγνώστη είμαστε εδώ για να τους δείξουμε τι ακριβώς σημαίνει “μοναξιά”.
26-28 Ιανουαρίου 1986
*
Περιορισμός κατ’ οίκον
Τα Σαββατόβραδα συνήθισα να περιορίζω κατ’ οίκον το κορμί μου γιατί πενθώ την πεθαμένη ευαισθησία που κληροδότησε τα διάφορα κομμάτια της στον κάθε κληρονόμο χωριστά. Ενθάδε κείται δίπλα στο χορταριασμένο τάφο της επικοινωνίας, της ανθρωπιάς και της αγάπης. Requiescant (Ας αναπαυθούν). Τα Σαββατόβραδα αποφεύγω τις εξόδους κάτω απ’ τα φώτα με το Neon στις εκτυφλωτικές επιγραφές, τις πολυπρόσωπες κι απρόσωπες κραιπάλες στις Pub και στις ταβέρνες, και την επίδειξη της μόδας στου θεάτρου τα φουαγιέ… Τα Σαββατόβραδα αποφεύγω να μιλήσω γιατί σκεπάζετ’ η φωνή μου απ’ τα κλάξον, απ’ τα τυποποιώ μένα χάχανα, σα φάλτσες καραμούζες του καρναβαλιού Και απ’ τις αλληλουχίες μουσικών αποσυνθέσεων. Τα Σαββατόβραδα συνήθισα πια τώρα να σωπαίνω Πειθήνια και μονάχος μου να μπαίνω Στο κρατητήριό μου.
24 Φεβρουαρίου 1986
*Δημοσιεύτηκαν στον τόμο “Λογοτεχνική Πολυμορφία – Εκατόν Είκοσι Πέντε Δημιουργοί”, Εκδόσεις Ρέω σε συνεργασία με το περιοδικό “Αλεξίσφαιρο”.
Αρκετά με την αλμυρή ανυπαρξία! Αρκετά με τις κυκλωτικές αυτές ακτές. Αρκετά, στραγγαλισμοί μου, βρόγχοι μου, δήμιοί μου κουράστηκα χρόνια τώρα να κοιτώ πώς καταφθάνει το μηδέν και πώς αναχωρεί το μηδέν κουράστηκα κι εμείς στου μηδενός την εντελή καμπύλη να χειμάζουμε. Αρκετά, λέω, με τ’ ανοιχτά πελάγη! Χρειαζόμαστε μιαν έξοδο κι η έξοδος απαιτεί μιαν άλλη γεωγραφική κατατομή, έναν άλλο αέρα μες στον αέρα, κι έναν άλλο πηλό κι ένα άλλο σώμα, που να χωρά το σώμα στη συστροφή του κι ένα πνευμόνι από σίδερο, κι ένα άλλο μαχαίρι, κι ένα άλλο τραπέζι κι ένα άλλο ψωμί. Πίσω στη λιμνοθάλασσα! Πίσω στη σκιά της παρανομίας που σιγοκαίει στο κλεφτοφάναρο! Πίσω στις φωλιές των φαλαρίδων στην στιλπνή κι ακαριαία βίδρα την δεντροσταρήθρα, το γελογλάρονο, τον πετρίτη πίσω στον αιγυπτιακό άργιλο! Ελάτε, όσοι σωθήκατε απ’ τα ύδατα που μας κύκλωσαν, ξετυλίξτε το νήμα! Δαχτυλοδείξτε τη διαδρομή με τη στέρεη γη εκβιάστε τον άνεμο να ’ρθεί με το μέρος μας! Χωρίστε το νερό απ’ το νερό και το νερό απ’ το χώμα και το αίμα απ’ το νερό και τη λάσπη απ’ το αίμα! Συγκεντρώστε τα ερίφια και τα λιοντάρια! Έφερα πλάκες μαζί μου, και καλέμι, και σφυρί. Σκάψτε το δίκαιο των δραπετών αρτηρία την αρτηρία πάνω στα πόδια, πάνω στα χέρια μου.
*Από τη συλλογή “Πολλαπλότητες του μηδενός”, Εκδόσεις Σαιξπηρικόν, Θεσσαλονίκη 2020.
Τα μάτια μας δεν είναι παρά για να μας γνωρίζουν οι άλλοι και κανένας δεν βλέπει τους τυφλούς
Τα μάτια μας δεν είναι παρά για να μας γνωρίζουν οι άλλοι εμείς μ’ άλλα μάτια κοιτάζουμε μοιράζουμε τον κόσμο μ’ άλλους άξονες απλούστερους και τις περισσότερες φορές εξασφαλίζουμε την ίδια απόσταση ψάχνοντας με τα χέρια. Και κρέμεται ο ήλιος απ’ τη φωνή το πρόσωπό σου απ’ το θάνατο. Μες στους θαλάμους των ματιών μας αγνώριστα υγρά περίεργες φωτογραφίες εμφανίζουν. Μεσ’ από μας υπάρχουν τα πράγματα αδυνατίζοντας το χρώμα της σκιάς μας.
*Από τη συλλογή «Αλλαγή τοπίου», που περιλαμβάνεται στη συγκεντρωτική έκδοση «Σε τόπο ξερό: Ποιήματα 1970-2012», Εκδόσεις Πατάκη, 2015.
Η πιο μεγάλη αγάπη είναι για τον άγνωστο, για κείνον που μισοκλείνει τα μάτια στη σαύρα. Ο πιο μεγάλος έρωτας είναι για τους δρόμους που συνδέουν πόλεις και κατακεραυνώνουν το ουρλιαχτό του ελικόπτερου. Κι όμως, κανείς δεν πρόκειται να θεραπεύσει εμένα από τα Σάββατα. Ήταν αυτή ό,τι ουράνιο απέμενε από του Διαβόλου το γυναικείο νύχι. Ήταν αυτή το μωρό Παρθένος και δεν έχω πια τη δύναμη το όνομά της -το δικό της μόνο – να βαφτίσω στα υγρά ενός χιτώνα λιωμένου από Ιππικό Υπηκόων. Αχ, μάρτυρες! Σάμπως το δικό σας πρόσωπο, όταν χάθηκε η πρασινομάτα Ξανθούλα με τα μακριά σαν ψεύτικα τσίνορα, δεν έγινε ένα δάσος από πηλό;
*”Ευφροσύνη – ποιήματα για μικρά παιδιά”, Εκδόσεις Κουκκίδα, 2024.
Κλείστε τα φώτα Σφαλίστε την πόρτα Κελιστά τα παράθυρα Κι ανοίχτε το ραδιόφωνο που παίζει εμβατήρια.
Φέρτε στους τοίχους και βάλτε κρέπια Μαζέψτε ψωμιά και κάντε παξιμάδια Χοντρέμποροι συνάξανε τα λάδια Εμείς θα φάμε ψάρια με τα λέπια.
Νοέμβρης 1952
*
ΟΙ ΚΑΤΑΣΚΟΠΟΙ
Δεν φοβάμαι το ρεύμα των ποταμών την αγρύπνια και το λεπίδι Μόνον τους κλητήρες Και τις κυρίες που πίσω από καρότσια νηπίων κατασκοπεύουν στο διάβα σου.
Όσο για τις αράχνες τρομάζω το σιωπηλό τους περπάτημα Κι εκείνη τη μεταφυσική ικανότητα να στέκονται στο ταβάνι Παρακολουθώντας με σκοτεινό μάτι τη σκέψη σου Δίχως να βγάζουν τον παραμικρό ήχο φωνής.
**Από τη συλλογή “Θάνατος στην Πλατεία Κάνιγγος” (1975).
To Koskino 