Ελίνα Κουρεμπανά*
Η Μεταμόρφωση του Κάφκα είναι ένα απ’ αυτά τα βιβλία που «πέφτουν σαν το τσεκούρι στην παγωμένη θάλασσα της ψυχής μας», όπως έγραφε ο συγγραφέας σε επιστολές του προς τον Όσκαρ Πόλλακ, μερικά χρόνια πριν τη συγγραφή της Μεταμόρφωσης. Ένα βιβλίο που είναι στην πραγματικότητα ένα «αντιπαραμύθι στον κόσμο των παραμυθιών» και εντάσσεται ακριβώς σε αυτή την κατηγορία βιβλίων.
Πόσο αντιφατικό να μιλάμε για μεταμόρφωση, μια λέξη με θετικό τις περισσότερες φορές πρόσημο και να εννοούμε κατά βάθος την πιο καταστρεπτική, αυτή που ευχόμαστε να μην μας συμβεί ποτέ κι αν ποτέ συμβεί δεν το καταλαβαίνουμε καν… Ειρωνικό και ταυτόχρονα τόσο ρεαλιστικό. Χαρακτηριστικό της εποχής μας αλλά και αλλοτινών εποχών, όπως διαπιστώνουμε… Πόσο διαχρονικό πράγμα η μεταμόρφωση και μάλιστα εκείνη με την αρνητική έννοια.
Ποια η έννοια της Μεταμόρφωσης;
Όταν μιλάμε για μεταμόρφωση, μιλάμε συνήθως για μια αλλαγή μορφής, φύσης ή δομής τόσο σημαντική ώστε το ον ή το αντικείμενο που την υφίσταται να μην είναι πλέον αναγνωρίσιμο. Την μεταμόρφωση την αντιλαμβανόμαστε κυρίως ως μια θετική αλλαγή, πρόκειται για μια έννοια με θετικό πρόσημο και αφορά κυρίως την μορφή, μια αλλαγή στην μορφή, τη μορφολογία του ανθρώπου.
Ουσιαστική μεταμόρφωση είναι αυτή που ξεκινά από μέσα μας και ακτινοβολεί στη συνέχεια μέσα από το βλέμμα μας, διαφαίνεται μέσα από την αύρα μας. Αυτό που έχει ουσιαστική σημασία είναι η «εσωτερική» μεταμόρφωση. Τι γίνεται όμως όταν διενεργείται μια δυσάρεστη μεταμόρφωση; Εκείνη που μπορεί να παρασύρει σε μια σκοτεινή άβυσσο, χωρίς αχτίδα διεξόδου; Αυτό ακριβώς πραγματεύεται ο Κάφκα στην «Μεταμόρφωσή» του.
Η Μεταμόρφωση του Κάφκα
Σε αυτό το μυθιστόρημα που γράφτηκε το 1913, το φανταστικό στοιχείο είναι έντονο ήδη από την πρώτη σελίδα, όταν ο Γκρεγκόρ Σάμσα, ένας αντιπρόσωπος πωλήσεων, ξυπνά μέσα στο απαίσιο και αποκρουστικό σώμα ενός σκαθαριού.
Έτσι λοιπόν ξεκινά «η μεταμόρφωση», ένα μυθιστόρημα που γράφτηκε στα γερμανικά από τον Franz Kafka (1883-1924) στα τέλη του 1912 και δημοσιεύθηκε πριν από εκατό χρόνια. Το μακρύτερο από τα κείμενα που δημοσιεύθηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής του συγγραφέα και το οποίο γεννήθηκε σε μια οικεία στιγμή απογοήτευσης: “Θέλω να καταγράψω μια μικρή ιστορία που μου ήρθε στο μυαλό ενώ βρισκόμουν σε μεγάλη υπερένταση και με βασανίζει βαθιά μέσα μου, όπως παραδέχεται σε επιστολή του στις 17 Νοεμβρίου 1912 στην Felice Bauer, ένα νεαρό κορίτσι που ερωτεύτηκε το προηγούμενο καλοκαίρι.
Θέματα καθημερινότητας και κοινωνική απομόνωση
Πέρα από τη μορφή του, αυτό το μυθιστόρημα, του οποίου το στυλ βρίσκεται πιο κοντά στο διήγημα, ανοίγει αρκετές πύλες προβληματισμού σχετικά με θέματα που μας απασχολούν όλους, απλά και καθημερινά, όπως η εργασία, οι κοινωνικές σχέσεις, η εξάρτηση και η οικογένεια. Πολλά είναι τα ερωτήματα που εγείρονται, αλλά ο αναγνώστης καλείται μόνος του να βρει τις απαντήσεις.
Το σώμα και το πνεύμα
Στο διήγημα του Κάφκα παρατηρούμε να εκτυλίσσεται με μια εκπληκτική απλότητα η διεργασία του μετασχηματισμού, η διαδικασία μιας αναμφισβήτητα πρωτόγνωρης μεταμόρφωσης που παρουσιάζεται ως πραγματικό γεγονός. Η δύναμη της ιστορίας έγκειται στο ανεξάντλητο ξεδιπλώμά της: όλα φαίνεται να εξελίσσονται σταδιακά σύμφωνα με μια καταστροφική λογική.
Ο Γκρέγκορ Σάμσα που μας παρουσιάζεται στην αρχή ως ένας πειθήνιος υπάλληλος και γιος μιας μεσοαστής οικογένειας, χάνει την ανθρώπινή του διάσταση, δεν έχει πια ανθρώπινη μορφή, παρά μόνο συνείδηση, η οποία και διατηρείται μέσα σε ένα νέο σώμα. Η υπόλοιπη ιστορία εξελίσσεται με τον ήρωα να υποβιβάζεται διαρκώς και να μην μπορεί καν να αντιδράσει.. Κατά κύριο λόγο, η ιστορία απεικονίζει την αγωνία της «πτώσης» που περνά μέσα από τρία στάδια: τον περιορισμό, τη σιωπή και τη μοναξιά.
Αφού ο ήρωας μας έχασε την ανθρώπινη όψη του, χάνει σταδιακά τα πάντα. Περισσότερο από τη μεταμόρφωσή του, είναι η αδυναμία επικοινωνίας που τον καταστρέφει αργά αργά… Αντιμέτωπος με τον τρόμο εκείνων που ανακαλύπτουν την αποκρουστική μετατροπή του, αφήνει αυτές τις τελευταίες λέξεις: «Μητέρα, μητέρα». Μετά ακολουθεί σιωπή. Όλα όσα διασχίζουν το μυαλό του, οι παρατηρήσεις, οι υποθέσεις που κάνει έρχονται αντιμέτωπες με την οριστική απουσία συνομιλητή. Αυτή η αδυναμία υποβολής ερωτήσεων και λήψης απαντήσεων αποδυναμώνει τις πνευματικές ικανότητές του Γκρεγκόρ και συνειδητοποιεί ότι είναι πραγματικά μόνος του σε όλο αυτό.
Πρόκειται για ένα από τα βιβλία που μπορούν να σε στιγματίσουν ιδιαιτέρως, αφού όλο και κάποιο «αγκαθάκι» σου θα πιάσει.. Θέματα όπως η εγκατάλειψη, η μοναχικότητα, η αποξένωση διαχειρίζονται με τρόπο μαεστρικό, προκαλώντας έναν ίλιγγο των αισθήσεων.
Η αβεβαιότητα της ύπαρξης και η απειλή εξαφάνισης
Στην μεταμόρφωση του Κάφκα όλοι συναντάμε κομμάτια της καθημερινότητάς μας.. Με το σημερινό σύστημα να απορροφά και να καταπίνει σε μια δίνη δίχως σταματημό τον άνθρωπο που προσπαθεί να εξισορροπήσει ανάμεσα στα πρέπει και στα θέλω του, στις κοινωνικές επιταγές και στις εσωτερικές του ανάγκες, αυτές της ανάγκες της «ονειροπόλας εσωτερικής ζωής» όπως χαρακτηριστικά επισήμαινε ο Κάφκα. Ναι, δυστυχώς η χρυσή τομή είναι δύσκολο να βρεθεί έως ακατόρθωτο να επιτευχθεί, με αποτέλεσμα την αποξένωση από την κοινωνία αλλά και τον ίδιο τον μας τον εαυτό… Αυτή ακριβώς ήταν και η εσωτερική πάλη του Φράντς Κάφκα διατηρώντας ένα επάγγελμα που δεν του άρεσε και τον απομάκρυνε από την «μοναδική» όπως ο ίδιος θεωρούσε δεξιότητά του να αναπτύσσεται και να νιώθει ο εαυτός του, τη συγγραφή.
Αγωνία της ύπαρξης
«Σ’εμένα μπορεί εύκολα να βρεθεί η αναγκαία συγκέντρωση για γράψιμο. Όταν ήταν εμφανές στον οργανισμό μου ότι η λογοτεχνία είναι η πιο παραγωγική εκδήλωση της προσωπικότητάς μου, όλα στράφηκαν προς αυτή την κατεύθυνση και άφησαν κενές όλες τις ικανότητες που προσανατολίζονταν προς τις ηδονές του σεξ, του φαγητού, του ποτού, του φιλοσοφικού διαλογισμού και κυρίως της μουσικής.
Ατρόφησα σε όλες αυτές τις πλευρές. Κι αυτό ήταν αναγκαίο γιατί οι συνολικές μου δυνάμεις ήταν τόσο περιορισμένες, που ακόμα κι ενωμένες όλες μαζί μόνο μέτρια θα μπορούσαν να υπηρετήσουν τον σκοπό του γραψίματος. Φυσικά, δε βρήκα τον σκοπό αυτό με τρόπο ανεξάρτητο και συνειδητό· ο σκοπός βρέθηκε από μόνος του και τώρα εμποδίζεται από την δουλειά στο γραφείο μόνο, αλλά πλήρως.»
Αυτή η δραστηριότητα στο γραφείο, όπως αναφέρει ήταν ένα «αναγκαίο κακό στην ζωή του» καθώς βοηθούσε την οικογένειά του, της οποίας τα οικονομικά είχαν επηρεαστεί από την οικονομική κρίση της εποχής και η οικογενειακή επιχείρηση από εκεί που τους είχε παράσχει μια θέση στην αστική τάξη της Τσεχίας, κινδύνευε να τους τα πάρει πίσω…
Η αποξένωσή του λόγω της μεταμόρφωσής του μέσα στο διήγημα μπορεί να θεωρηθεί ως προέκταση της απομόνωσης που βίωσε στο παρελθόν ο συγγραφέας. Βαθιά στο κρεβάτι του, παρόλο που το σώμα του δεν κινείται, ο Γκρεγκόρ σκέφτεται… Στο τέλος της ιστορίας αυτή η συμβολική απομόνωση, η βαθμιαία εξαφάνιση αλληλεγγύης και νιασίματος από την ίδια την οικογένεια, η έλλειψη ανθρωπιάς βρίσκεται στο απόγειό της.
Διαδικασία μετασχηματισμού
Πιο επίκαιρο από ποτέ, αφού παρατηρείται μια ανεπιστρεπτί πορεία κοινωνικής μεταμόρφωσης και μετασχηματισμών, με το άτομο να οδηγείται σε μια επιβεβλημένη και ακούσια απομόνωση, η οποία σταδιακά κινδυνεύει να γίνει μια κανονικότητα. Μια μεθοδική και σιωπηλή αποξένωση όχι μόνο από τους άλλους αλλά και από τον ίδιο του τον εαυτό..
Τα ηθικά διδάγματα αυτής της ιστορίας πολλά και οι ερμηνείες ανοιχτές. Πόσο ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει να αποτελεί γρανάζι ενός νοσηρού συστήματος, σε ποιό βαθμό μας καθορίζουν οι κοινωνικές συναναστροφές αποτελούν μερικά από τα ερωτήματα που γεννώνται μέσα από την ανάγνωση της «Μεταμόρφωσης». Κλείνοντας, ο καθένας θα πρέπει να αναζητάει την αέναη δική του μεταμόρφωσή, εκείνη την μεταμόρφωση που είναι συνώνυμο της βελτίωσης, της εξέλιξης, πρώτα σε ανθρώπινο επίπεδο και μετά σταδιακά σε όλα τα άλλα…
17 Μαΐου 2021
*Αναδημοσίευση από εδώ: https://calendart.gr/mia-kafkiki-metamorfosi-en-exelixei/?fbclid=IwAR1CzSu2OH6udYqerbvyCqqw6C1ocfrJ3giMpBAdNC8u7SFvKV33SNRoCzY
