Charles Baudelaire: Selected Poems from Les Fleurs du Mal

Translated by Jan Owen

ARC Publications, 2015


Les Murray endorses Jan Owen’s translation of Charles Baudelaire’s Selected Poems from Les Fleurs du Mal (1857) on the book’s back cover: ‘Jan Owen’s Baudelaire brings the French conjuror closer to me than any version I’d ever read.’ Although we could take umbrage to the term ‘conjuror’ being used in relation to Baudelaire, it is, on closer reflection, quite apposite. In fact it may apply to the French poet as well as his Australian translator, for both are magicians in their own way. Given Baudelaire’s impact on Anglophone poetry, poetics, and criticism, he needs no introduction to many readers of Cordite Poetry Review. If in doubt, needing a reminder, or wanting to know of his most unlikely love affair with an Australian poet and translator born over one hundred years after the publication of his (in)famousFlowers of Evil, read Jan Owen’s preface. It tells of her long-lasting infatuation with Baudelaire’s work, of her desire to translate his poetry, and of her approach to translation.

In this preface, there are echoes of Walter Benjamin’s essay ‘The Task of the Translator’ (1970). Benjamin makes three points which have endured in theories of translation. First, in claiming that one cannot speak of the relation between ‘original’ and ‘translation’ as representative or reproductive, Benjamin avoids a traditional pitfall of translation theory, one that computational lexicography has spectacularly disproved: the problem of equivalence. Indeed, machine translation and computer aided translation have demonstrated that there are irresolvable problems of idiomatic, formulaic, metaphoric and syntactic nature at the heart of translation. Benjamin, however had highlighted the problem long before the birth of computational lexicography. In ‘The Task of the Translator,’ Benjamin argues that it is no longer necessary to evaluate a translation in terms of how well it transposes the original; rather, it is the translation itself which draws on some ‘specific significance inherent in the original’. This leads him to assert that the translation ensures the survival of the original text despite the transformations and transmutations entailed in the process. Benjamin’s conclusion is that there exists a ‘pure’ language outside of the two versions of the text and their corresponding languages. Needless to say, the very idea of a ‘purity’ of language is itself problematic. But Benjamin gives us a clue as to how the puzzle might be solved: when two languages come into contact in the act of translation one has only a glimmer of this ‘pure’ language. For Benjamin, this so-called pure language, or the kernel of pure language to which he refers, however, does not lend itself to translation. Yet, all the same, as the translation is not able to communicate it, the ‘tremendous and only capacity of translation’ is also the attainment and conveying of this kernel intact. It is not clear, however, what the nature of this kernel might be, since for Benjamin it is, by definition, elusive. This elusive quality inherent in the very act of translation is comforting to our twenty-first century ears. Much has been made of the irreducible difference at the heart of translation, not least by theorists such as Blanchot, de Man and Derrida, but also by poets themselves – and the list is much too long to cite here. Nonetheless, this is the focus of Jan Owen’s preface.

Owen states: ‘literary translation may be viewed as a re-creation, a difficult balancing act relying on receptivity and empathy’. The stress on ‘receptivity and empathy’ suggests that to translate poetry is infinitely difficult and requires intuition, identification and responsiveness. In Benjamin’s terms, what is to be translated is ‘a mode of signification’. Some poems require to be translated literally. Others demand to be transposed metaphorically, or dramatically. To translate a poem is to recreate it creatively across language and time – and therefore across the fault lines of subjectivity and culture. It is a form of ghosting, and in this sense, it is an ethical act. ‘Because of its insistence on faithfulness,’ said Berman thirty years ago, translation ‘originally belongs to the ethical dimension.’ This is because ‘in its very essence’, translation is about the ‘desire to open what is Foreign as Foreign to its own space of language’, with the act of translating aspiring to ‘recognise and receive the Other as Other’ (my translation).

What I’m getting at, is that Benjamin had made this point, too, and one that is Jan Owen’s credo, if you forgive the use of the term, in her approach to translating Baudelaire’s work. Benjamin suggests that ‘a translation ‘must lovingly and in detail incorporate the original’s mode of signification’ (my emphasis). I am struck by the use of the adverb ‘lovingly’: does this mean that for Benjamin a translation should bear the mark of love? A love of the work? A love passed on to the text either written or translated, or both? A love of this palimpsest of signs we call an author? It seems that in Benjamin’s and Owen’s books, love is the context of translation, by which I mean that which accompanies the text. It is in this context that the act of translating occurs – an act that produces another text while incorporating the live body of the original text. A body that lives across language and time through its rhythms and cadences and images, yet in the process sheds its ideological and cultural cells and grows new ones.

It is exactly in this context that Jan Owen stands out as a translator of Baudelaire: in the re-incarnated body of the selected poems where the overlay of the translator’s hand is light, yet steady. The result is a collection that translates Baudelaire’s experiments with voice, texture and form across language and time in what constitutes a palimpsest of imaginary engagements with the originals, and ultimately, a loving re-creation of the poems. Take for example the first stanza of ‘Les plaintes d’un Icare’:

Les amants des prostituées
Sont heureux, dispos et repus;
Quant à moi, mes bras sont rompus
Pour avoir étreint des nuées.

They’re happy, fresh, replete, the crowds
of lucky men who truck with whores.
But me, I reached up for the stars
and broke both arms embracing clouds.

The use of the verb ‘truck’ brilliantly captures the sinister exchange that underpins the business of prostitution, which the word subtly modernises and contextualises for us while compensating for the loss of the alliteration of ‘r’ in the English language.

Particular care has been given to Baudelaire’s most famous poems. ‘The Albatros’, ‘Correspondences’, ‘Hymn to Beauty’, ‘Your Hair’, ‘Evening Harmony’, ‘Cats’ and ‘Owls’, ‘Invitation to the Voyage’, ‘A Voyage to Cythera’ and ‘Meditation’ really stand out. The three poems that directly address the theme of ‘spleen’ in opposition to the ‘ideal’ are particularly accomplished re-creations. Owen’s sense of rhythm and choice of images wonderfully convey the death, despair, solitude, squalor, murder, and disease evoked in Baudelaire’s world. The oft-quoted ‘J’ai plus de souvenirs que si j’avais mille ans’, transposed as ‘Memories … if I’d lived a thousand years’, and ‘Je suis comme le roi d’un pays pluvieux’ as ‘I’m like the rich young king of a land of rain’, are especially memorable lines in the translation. I admired the choice of the phrase ‘of rain’ instead of the obvious ‘rainy’ in the translation of ‘pluvieux.’ The short lyrics ‘A Carcass’ and ‘The Vampire’, though differing in texture from the originals, are gorgeous recreations.

However, some poems stray from the originals not only in texture, but also in cultural and aesthetic concerns. It is the case of ‘Les bijoux’, which misses the political undercurrent of the poem. Baudelaire’s first stanza, for instance, alludes not only to the master-slave relationship between the speaker and his ‘dearest’, as is rendered in English by the use of the adjective ‘haughty’, but also to the French colonialist impulse:

La très chère était nue, et, connaissant mon coeur,
Elle n’avait gardé que ses bijoux sonores,
Dont le riche attirail lui donnait l’air vainqueur
Qu’ont dans leurs jours heureux les esclaves des Mores.

My dearest, understanding my desire,
was decked with sonorous jewels. Naked save
for these embellishments, she wore the air
of a haughty favoured Moorish slave.

Perhaps this is fair enough, as the point of Baudelaire’s poem is not essentially about French cultural memory. Thus, Owen’s translation does lend credence to her own poetic credo, one that involves a searching dialogue between one text and an Other. And it’s a labour of love. For the reader, it is certainly a wonderful experience to have the original text and its translation on opposite pages.

‘It is not every day that the world arranges itself in a poem’, wrote Wallace Stevens in his book of aphorisms. Today it does, as Jan Owen’s rhythms and cadences and images playfully redress my delicate memory of Baudelaire’s verses, and ‘You, / dear reader, know this delicate monster too – hypocrite reader – my counterpart – my twin!’

*Dominique Hecq is an anomaly. Her latest book of poetry, Out of Bounds, was published by Re.press in 2009. Stretchmarks of Sun is forthcoming. She is Associate Professor at Swinburne University.

**From Cordite Poetry Review at http://www.cordite.org.au

weaving nests with smoke and stone
by Gina Mercer

Walleah Press, 2015


Gina Mercer’s latest collection, weaving nests with smoke and stone, is a delicate assembly of sights and sounds, visually rich and focused on the natural. Mercer’s repetition of the word ‘fossick’ throughout the collection aptly summarises the poetic processes involved. This is a collection of quick, searching movements. Lyrically deft, musical and richly preoccupied with natural elements, the poems construct meeting points for nature and humanity, ceding more and more with each piece along the way.

The domesticity of ‘weaving nests’ as a cumulative, traditionally feminine form of meaning-making and inheritance, is paired with the tangible and more fleeting materials of ‘smoke and stone.’ Historically, weaving has been associated with images of women at the loom, creating creative and more pragmatic artefacts alike. To engage with ‘weaving’ is to work within this system of purposeful creation. The collection is a marrying of natural settings and creatures with human moments and activities. Similarly, the poems alternate between entrenchment in the material and the metaphysical. Mercer’s speakers are attentive and sympathetic, engaging with issues of love and loss, as well as celebrating the natural world.

It is impossible to discuss this text without mentioning the birds. Numerous species of birds make up the focal draw of this text. Mercer’s engagements are as varied as they are frequent: birds range from being totemic, symbolic, purely ornamental, and personas in their own right. Native Australian birds set the boundaries for human interactions with the environment, but also with one another. As the collection progresses, birds become more human and vice versa. Early in the collection, there are gentle linkages specifically between women and birds: a small girl’s reverence for eastern rosellas; a family’s breakfast interrupted by sudden bird arrivals; Emily Dickinson in the mouth of a musk lorikeet; and the musings of Jenny, stricken with cancer, about the absence of birds during her trip to Italy. The delicacy of these voices and their particular connection with birdlife renders the critical tones of the collection more concrete, especially as the links become less subtle in ‘Spoonbill and swan’ and increasingly more personal in ‘The effects of immersion.’ The vulnerability of life, especially of female figures throughout the text, is strongly alluded to in these transient bird images.

The sharply resonating poignancy of the collection’s final piece, ‘After, there are the birds,’ links human experience to the natural world in a sensitive yet ecocritical reminder of the fleeting nature of life. The preciousness of transitory connections gives focus to this longer piece, overcoming divisions traditionally maintained between men/women, birds/humans, humanity/nature through shared domestic images:

He sends me photos
of the singular crimson rosella
who observes him through the kitchen window
as he cooks dinner for one.

He sends me boxes of her best clothes:
designer jackets, silk shirts, tailored trousers.
Asks me to share them among family
even though she was the size of a wren
and we’re all currawongs …

For Mercer here, birds are a recurring link to humanity and memory, for families and communities alike. The poem and the collection in general does not shy away from visceral images of decay and desolation, but these are frequently softened by these ironically humanising interactions with birdlife. The final stanza cushions some of the blow:

He sends me copies of Australian Birdlife,
we speak of the plight of the orange-bellied parrot,
as the wind farms of loss
slice across his sky
as he attempts to migrate
from mated for life
to flying solo.

After my sister dies,
her husband says, Now,
there is the company of birds.

There is solace to be found, but also constant, soft reminders of loss and grief. Mercer’s exploration is as self-conscious as it is selfless, thoughtful and yet stylistically simple, approachable, and direct.
In addition to broader philosophical concerns about life and death, the collection also offers much to consider in terms of environmental and ecological awareness. Mercer’s urban spaces retain a sense of unease and tension, but not complete condemnation, as shown in ‘The geometry of change’:

Heat lounges,
a slumbering cinnamon tabby,
fur sticking to all the city’s crevices.

The town shrugs, brushes itself off,
revels in the anarchy of wind.

Mercer’s treatment of the introduced predator is far less unfavourable than may have been expected from a collection so given over to birdlife, but still fraught with concern. The introduced species, like the urban space, is not as overtly mobile within the broad notion of the environment as the birds and tree leaves, yet still imbued with an overarching sense of potential for development and positive change. The ‘cinnamon tabby’ is in a state of flux, but clearly allied with the rigidity of the urban setting. However, as an introduced animal as opposed to strictly human element, it is not treated with the same kind of suspicion as that which is shown, in other poems, towards other introduced presences. Workers are uncomfortable presences, while the speaker alone enjoys some form of connection with the environment in ‘Cool velvet underfoot’:

Monday morning, the park is active.
Lean executives jog relentless,
cyclists commute, flashing diligence,
middle-agers circumnavigate in comfort-plump shoes.

Only that kestrel looks weary as it flap flap glides
home from hunting the night.

Apart from me and a worm-supping, dew-sipping peewee,
no one enters the park’s centre.
All so purposeful, oblivious,
so busy, skirting,

this simple,
grass-gorgeous park.

Structurally and tonally the speaker is removed from other human presences, linked more firmly with the birds and plants managing to thrive in this inner-city space. Here, birds are totemic, but also humanised – indeed, far more than the ‘human’ figures that appear in the first stanza. While the birds are still clearly linked with human experiences, the close attention to detail they receive clearly articulates Mercer’s ecocritical sympathies, as well as her rich understandings of human relationships and emotions. This is a space that deserves greater appreciation, and these are figures are require closer attention. Mercer treads a careful line between respect and conscription, and is successful in presenting a piece that is equal parts criticism and celebration.

A delicate investigation of what is not essentially human, weaving nests with smoke and stone is a neatly lyrical collection that carefully explores love and loss, with an eye to the natural world for support, but also level-headed awareness of human responsibility.
This entry was posted in BOOK REVIEWS and tagged Gina Mercer, Siobhan Hodge. Bookmark the permalink.

*Siobhan Hodge is a doctoral candidate at the University of Western Australia from the discipline of English, studying Sappho’s poetry and its translation. Born in the UK, she divides her time between Australia and Hong Kong, and nurtures a passion for training horses. She recently published a chapbook, Picking Up the Pieces, and has had poetry published in several places, including Peril, Yellow Field and Page Seventeen.

**From Cordite Poetry Review at http://www.cordite.org.au

Της Ελένης Κεχαγιόγλου*

Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Penguin μια ανθολογία της νέας ελληνικής ποίησης, σε επιμέλεια και μετάφραση της Karen Van Dyck. Η επιμελήτρια της έκδοσης —καθηγήτρια των ελληνικών σπουδών στην έδρα Κίμων Α. Δούκας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια— έχει ήδη επιμεληθεί, σε συνεργασία με τους Peter Bien, Peter Constantine and Edmund Keeley έναν τόμο για την ελληνική ποίηση από το 1900 έως το 2000 (A Century of Greek Poetry: 1900-2000, Cosmos, 2004), ενώ έχει επίσης μεταφράσει από τα ελληνικά το μυθιστόρημα της Μαργαρίτας Λυμπεράκη Τα ψάθινα καπέλα (Three Summers) για λογαριασμό των εκδόσεων Κέδρος το 1995 και, τέλος, ανθολόγησε και μετάφρασε ποιήματα της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ (The Scattered Papers of Penelope: New and Selected Poems by Katerina Anghelaki- Rook, Graywolf 2009).

Η νεοελληνίστρια Karen Van Dyck —με σχετικές σπουδές στην Οξφόρδη και με τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα να περιλαμβάνουν την ελληνική λογοτεχνία και την ελληνική λογοτεχνία της διασποράς, τα ζητήματα φύλου και τη μετάφραση— υπογράφει τώρα μια ανθολογία με την ποίηση της νέας χιλιετίας, όπως θα δείτε στο κείμενό της που ακολουθεί (Guardian, 23/3/2016) και το οποίο παρατίθεται ολόκληρο στη συνέχεια.

Το οποίο κείμενο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, δεδομένου ότι δίνει μια εικόνα της σημερινής Ελλάδας όπως την προσλαμβάνει ένας άνθρωπος ξένος (παρ’ ότι η K. V. Dyck έχει πραγματοποιήσει μεταπτυχιακές σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης τη δεκαετία του 1980) και δημοσιεύεται σε μια μεγάλη εφημερίδα του Λονδίνου. Ο σχολιασμός υπερβαίνει τη σύγχρονη ποιητική παραγωγή και περιγράφει το πλαίσιο εντός του οποίου αυτή παράγεται, κατά τη γνώμη της επιμελήτριας της συλλογής.

Το ενδιαφέρον, εν προκειμένω, κατά τη γνώμη μου είναι ότι επιχειρείται μια αντίστροφη ανάγνωση. Η «ζοφερή πραγματικότητα στην Αθήνα» όπως την περιγράφει η Κ. V. Dyck (ελλείψεις σε ρεύμα και νερό σε επίπεδα εμπόλεμης κατάστασης, τραγικές δολοφονίες και ληστείες καταλαμβάνουν στα μέσα τον ίδιο χρόνο με τις διαφημίσεις συστημάτων υψηλής ασφαλείας και άλλα παρόμοια, ενώ οι ποιητές διαβάζουν ποιήματα στις αλάνες) δίνουν μεν μια γραφική εικόνα για την πρωτεύουσα μιας χώρας σε κρίση, πλην όμως δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Έχω την εντύπωση ότι, εν προκειμένω, η ανθολόγος-επιμελήτρια της συλλογής ερμηνεύει την πραγματικότητα μέσω της ποίησης και όχι την ποίηση αναφορικά με το πλαίσιο εντός του οποίου έχει παραχθεί. Και με τον τρόπο αυτό, οδηγείται σε μια παρανάγνωση (εσκεμμένη ή όχι) της πραγματικότητας. Για να αποφύγω ωστόσο τα βιαστικά συμπεράσματα, θα επανέλθω, αφότου διαβάσω την Εισαγωγή της ανθολογίας, στην οποία και θα δίνονται, φαντάζομαι, τα κλειδιά της επιλογής των ποιημάτων και του ερμηνευτικού σχήματος της K. V. Dyck, το έργο της οποίας, σε κάθε περίπτωση, είναι σημαντικό. Και τότε, θα είμαι σε θέση, ίσως, να πω εάν, και κατά πόσον, στο εξώφυλλο μιας ποιητικής ανθολογίας έχει θέση μια φράση του οικονομολόγου Γιάνη Βαρουφάκη. Η θεωρία της λογοτεχνίας βέβαια, έχει —εδώ και χρόνια, και επί μακρόν— συζητήσει τέτοια θέματα…

Κατά τα άλλα, ανυπομονώ να πάρω στα χέρια μου το βιβλίο για να διαπιστώσω ποιοι νέοι ποιητές μας περιλαμβάνονται στις 496 σελίδες του και την αντιπροσωπευτικότητα της επιλογής αυτής ως προς την «επαναστητημένη μορφή τέχνης», σύμφωνα με τον Guardian. Σε κάθε περίπτωση, αυτό έχει σημασία: αέρα στα πανιά τους να έχουν οι ποιητές και οι πεζογράφοι μας και οι λέξεις της μικρής μας γλώσσας να βρίσκουν τρόπο να συναντούν κοινό εκτός συνόρων. Η ιδεολογική χρήση είναι μια άλλη, μεγάλη (και ίσως σε έναν βαθμό, αναπόφευκτη) ιστορία.

* * *

—της Karen Van Dyck για τον Guardian | Μετάφραση για το dim/art: Γιώργος Θεοχάρης—

Στην πληττόμενη από τη φτώχεια Ελλάδα, η ποίηση γίνεται πλουσιότερη. Η Karen Van Dyck, επιμελήτρια μιας ανθολογίας για τη σύγχρονη ελληνική ποίηση, με τον τίτλο Austerity Measures: The New Greek Poetry (Μέτρα Λιτότητας: Η Νέα Ελληνική Ποίηση), εξετάζει μια επαναστατημένη μορφή τέχνης.

Όταν τα αγαθά μειώνονται και δεν επαρκούν, οι άνθρωποι παλεύουν, γίνονται αρπακτικοί, σκληραίνουν. Τον τελευταίο καιρό, η Ελλάδα και τα Βαλκάνια ζουν με περισσότερες στερήσεις από το μερίδιο που τους αναλογεί. Η πείνα, η ανεργία, οι περικοπές των συντάξεων και οι κατεστραμμένες επιχειρήσεις χαρακτηρίζουν τη ζοφερή πραγματικότητα στην Αθήνα. Οι ελλείψεις σε ηλεκτρικό ρεύμα και νερό φτάνουν σε επίπεδα που συναντά κανείς σε χώρες που βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση. Περισσότεροι από το 27% των Ελλήνων είναι άνεργοι. Το 55% των νέων, ιδιαίτερα εκείνων που (θα έπρεπε να) απασχολούνται στους τομείς της τεχνολογίας και της εκπαίδευσης, έχουν φύγει από την Ελλάδα για να βρουν δουλειά αλλού. Το 40% των παιδιών ζούσαν σε συνθήκες φτώχειας το 2014, και το ποσοστό τώρα πλησιάζει το 50%. Το δημόσιο χρέος είναι το υψηλότερο στην Ευρώπη, πάνω από το 180% του ΑΕΠ, ενώ τα μέτρα λιτότητας κάνουν τη παραμονή στην ευρωζώνη τόσο δύσκολη όσο και το Grexit. Η ανάγκη για γρήγορες απαντήσεις ωθεί τους ψηφοφόρους στα πολιτικά άκρα. Οι ανεκπλήρωτες υποσχέσεις και η διαφθορά σε όλο το πολιτικό φάσμα επιφέρουν αβάσιμες καταγγελίες και μοιρολατρία. Σχεδόν κανείς δεν βάζει τα χρήματά του στις τράπεζες πια. Οι ειδήσεις για δολοφονίες και ληστείες μοιράζονται τον ίδιο χρόνο στα μέσα με τις διαφημίσεις για συστήματα ασφαλείας υψηλής τεχνολογίας. Εντωμεταξύ, οι πρόσφυγες που εγκαταλείπουν τη Συρία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ φτάνουν σε νησιά όπως η Λέσβος κατά εκατοντάδες, και ενίοτε κατά χιλιάδες· δεν θέλουν να παραμείνουν στην Ελλάδα, αλλά ούτε και μπορούν να φτάσουν σε χώρες με καλύτερες υπηρεσίες πρόνοιας. Και όπου προσαράζουν οι βάρκες με τους πρόσφυγες, σπεύδουν οι ντόπιοι ψαράδες, παρατάσσονται στην ακτή και τσακώνονται ποιος θα πρωτοπάρει τις εξωλέμβιες μηχανές για να τις πουλήσει αποκομίζοντας ένα κάποιο κέρδος. Περισσότεροι άνθρωποι, λιγότερα τα αγαθά κατά κεφαλή.

Η ποίηση, όμως, αφθονεί. Υπεραφθονεί. Ποιητές γράφουν γκράφιτι στους τοίχους, διαβάζουν δημοσίως σε πλατείες, θέατρα και αλάνες, απαγγέλουν σε φτωχογειτονιές, φωνάζουν συνθήματα και τραγουδούν σε συλλαλητήρια, μπλογκάρουν και ποστάρουν στο Διαδίκτυο, συνεργάζονται με καλλιτέχνες και μουσικούς, διδάσκουν παιδιά και μετανάστες σε εργαστήρια. Μέσα στην όλη δυστυχία και την αταξία, η νέα ποίηση βρίσκεται παντού. Όσα γράφονται είναι τόσο πολλά και ποικίλα που δεν χωρούν βολικά σε μία και μόνη πλευρά οποιουδήποτε ιδεολογικού ρεύματος. Μολονότι βιβλιοπωλεία συνεχώς κλείνουν και οι εκδότες δεν ξέρουν για πόσο ακόμα θα μπορούν να προμηθεύονται χαρτί, οι ποιητές καταφέρνουν και περνάνε τα ποιήματά τους στον κόσμο. Τα καθιερωμένα λογοτεχνικά περιοδικά ακμάζουν· οι μικροί εκδοτικοί οίκοι και τα νέα περιοδικά αφθονούν. Η παραγωγή ποίησης όχι μόνο αψηφά την οικονομική ύφεση, αλλά επίσης ξεπερνά και τις εθνικές, ταξικές και φυλετικές διακρίσεις. Τέτοια αφθονία νέας ποίησης έχει να σημειωθεί από την εποχή της στρατιωτικής χούντας, γνωστής ως η Δικτατορία των Συνταγματαρχών, στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά ποιήτριες όπως η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, η Τζένη Μαστοράκη και η Παυλίνα Παμπούδη. Πράγματι, η ιστορική συγγένεια δεν σταματά εκεί: είναι και πάλι οι ποιητές που έχουν τη μερίδα του λέοντος στην καθοδήγηση της νέας γενιάς.

Η ανθολογία Austerity Measures (Μέτρα Λιτότητας) παρουσιάζει δείγματα αυτής της ζώσας παράδοσης και, πέρα από το ότι αντανακλά τις δυσκολίες της ζωής στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια σήμερα, κάνει αυτό που μόνο η ποίηση ξέρει να κάνει καλά: προσφέρει νέους τρόπους για να φανταστούμε ριζικά διαφορετικές πραγματικότητες. Από τα λυρικά ονειρικά αποσπάσματα της Άννας Γρίβα στον αποκαλυπτικό νεορεαλισμό του Στάθη Αντωνίου, κι από κει στα καυστικά μεταμοντέρνα πεζά ποιήματα του Θωμά Τσαλαπάτη, τίποτα εδώ δεν είναι όπως θα το περίμενε κανείς έχοντας κατά νου ακόμα και την ελληνική ποίηση του πρόσφατου παρελθόντος. Δεν υπάρχουν πολλά αγάλματα· ούτε και μύθοι, τουλάχιστον με την κλασική έννοια του όρου· ούτε πατριωτισμός· ούτε καν εκείνο το γνωστό έντονο φως ή οι αναφορές στη θάλασσα, όπως τις ξέρουμε από τους νομπελίστες ποιητές Γιώργο Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη.

Αυτό που κυρίως διακρίνει την ποίηση της νέας χιλιετίας απ’ ό,τι έχει προηγηθεί είναι, από τη μία πλευρά, η ποικιλομορφία της –δεν υπάρχουν σαφείς σχολές ή ομάδες– και, από την άλλη, οι πολιτισμικές συνθήκες που παίρνει ως δεδομένες. Χαλαρά συνδεδεμένοι, ζώντας στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και σε μικρότερες πόλεις όπως η Πάτρα, η Ξάνθη και η Σύρος, καθώς και έξω από την Ελλάδα, πολλοί από τους νέους ποιητές είχαν άμεση πρόσβαση σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές και το Διαδίκτυο από την παιδική τους ηλικία. Η πραγματικότητα που επιδιώκουν να αναπαραστήσουν είναι εμποτισμένη από την εικονική πραγματικότητα, την οποία και έχει ενσωματώσει. Έχουν μεγαλώσει με την αντίληψη ότι τεράστια αποθέματα πληροφοριών και ένα ευρύ φάσμα διαφορετικών γλωσσών δεν βρίσκονται παρά ένα κλικ μακριά τους. Ο αριθμός των γυναικών που γράφουν ποίηση σήμερα δεν έχει τον όμοιό του παρά μονάχα στην εποχή της δικτατορίας, ως εάν οι δύσκολοι καιροί να έχουν εξαλείψει την κατά τα άλλα ανισότητα.

Εντέλει, οι ποιητές αυτοί διερευνούν το τι μπορεί να σημαίνει για την ποίηση να είναι πολιτική, ή να είναι απολιτική, σε περιόδους κοινωνικής και οικονομικής κρίσης. Ζουν εντός των ορίων των κάπιταλ κοντρόλ και των μη αντιπροσωπευτικών δημοψηφισμάτων· αν ζουν στο εξωτερικό, βασίζονται στα νέα που τους μεταφέρουν η οικογένεια και οι φίλοι τους που ζουν εντός του παραπάνω πλαισίου· αλλά, σε κάθε περίπτωση, αυτό είναι το πλαίσιο εντός του οποίου γράφουν. Ακόμη και στο έργο των ποιητών που άρχισαν να δημοσιεύουν πριν από δέκα και πλέον χρόνια, η λιτότητα και το αβέβαιο μέλλον είναι, αναπόφευκτα, παρόντα.

Αλλά ποια είναι η σχέση της ποίησης με τον κόσμο εντός του οποίου δημιουργείται; Αν στην ποίηση, όπως λέει ο William Carlos Williams στους στίχους που έχω βάλει ως μότο στην ανθολογία, «οι άνθρωποι πεθαίνουν άθλια κάθε μέρα / από έλλειψη / αυτού που υπάρχει», τότε τι υπάρχει σε αυτή τη γραφή που θα μπορούσε να κάνει εκείνες τις υπάρξεις λιγότερο άθλιες, ή ακόμα και να τις σώσει; Αν είναι «δύσκολο να μάθεις τις ειδήσεις από ποιήματα», δεν σημαίνει αυτό ότι είναι, παρ’ όλα αυτά, κατά κάποιον τρόπο δυνατόν – ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με ποιήματα «με μικρή απόκλιση από το σύμπαν», όπως περιέγραψε ο E. M. Forster τα ποιήματα του Έλληνα της διασποράς Κ. Π. Καβάφη;

Τα μέτρα λιτότητας απαιτούν ταυτόχρονα και περικοπές και τη μεταστροφή των περιορισμένων πόρων σε νέους και δημιουργικούς σκοπούς. Από ποιητικής άποψης, κάτι τέτοιο συνήθως συνεπάγεται ομοιοκαταληξία και μέτρο. Η Α. Ε. Stallings δραματοποιεί αυτή την επινοητικότητα ανανοηματοδώντας έναν τίτλο είδησης, «Η Ελλάδα υποβαθμίστηκε ακόμα βαθύτερα μες στα σκουπίδια», και χρησιμοποιώντας την τελευταία λέξη ως μία από τις δύο επαναλαμβανόμενες ρίμες μιας βιλανέλας ενσωματωμένης σε ένα πεζό ποίημα. Παρομοίως, ο παραδοσιακός δεκαπεντασύλλαβος του δημοτικού τραγουδιού, ο οποίος διόλου τυχαία ονομάζεται «πολιτικός στίχος», ανιχνεύεται σε πολλά από τα ελληνικά στο πρωτότυπο ποιήματα αυτής της συλλογής, βγαίνοντας στην επιφάνεια στις πιο απρόσμενες στιγμές. Ο στοχασμός του Γιάννη Ευθυμιάδη για τις τελευταίες στιγμές ενός ανθρώπου που πέφτει από το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, στο «9/11 ή Ο άνθρωπος που πέφτει», παίρνει μία ακόμα πιο επινοητική μορφή, στο πνεύμα των 27σύλλαβων στίχων του, επεκτείνοντας τη σύντομη κάθοδο των 10 δευτερολέπτων σε μια σειρά από 27 ποιήματα.

Το ζήτημα αυτό της επινοητικότητας μπορεί επίσης να υποδηλώνει ένα γενικότερο ήθος ανακύκλωσης, που θυμίζει το άδειο καροτσάκι για τα ψώνια σε μια ευφάνταστη σειρά χρήσεων, όπως εμφανίζεται με αυξανόμενη συχνότητα σε σύγχρονες ελληνικές ταινίες, στην τέχνη, ακόμη και σε μια διαφήμιση της Τράπεζας Πειραιώς. Πολύ συχνά, σε αυτή την ποίηση, οι εικόνες ακριβώς της καθημερινότητας καθιστούν την κρίση απολύτως σαφή: για παράδειγμα, χαρτοκιβώτια του ΙΚΕΑ χρησιμεύουν ως στέγη στις «Λέξεις» του Jazra Khaleed, και μια κάμπια τρώγεται ζωντανή στο κέντρο της Αθήνας στο «Μαύρο χαϊκού» της Γιάννας Μπούκοβα. Εντωμεταξύ, στο «Η μαμά είναι ποιήτρια» η Γλυκερία Μπασδέκη μετατρέπει τις δουλειές του σπιτιού σε μάθημα γραμματικής («όλη τη μέρα μαγειρεύει κόμματα, σκουπίζει χρόνους») και, με τον τρόπο αυτό, καθιστά την ποίηση για την καθημερινότητα πολιτική: «κόμμα», στα ελληνικά, σημαίνει το σημείο στίξης αλλά και το πολιτικό κόμμα. Οι σχέσεις των ποιητών αυτών με την ιστορία και τα τρέχοντα γεγονότα είναι ένα παράδοξα ετερόκλητο συνονθύλευμα, κάποτε προκλητικό, άλλοτε υπαινικτικό, αλλά πάντοτε τραβηγμένο στα όρια της γλώσσας, το οποίο ζητά από τον αναγνώστη να διευρύνει το επίπεδο κατανόησής του, να γίνει πιο δεκτικός. Η εποχή προσφέρεται για να μιλήσει κανείς ενάντια στα δόγματα, στη διαίρεση και στη μονογλωσσία – και, επίσης, συνήθως για κάτι εξίσου σημαντικό: απλώς για να καταγραφεί η βιωμένη εμπειρία των Ελλήνων σήμερα, τα νέα που θα παραμείνουν νέα όταν τα πρωτοσέλιδα προχωρήσουν παρακάτω για να καλύψουν άλλα μέρη του κόσμου.

Η ανθολογία Austerity Measures: The New Greek Poetry, σε επιμέλεια της Karen Van Dyck, κυκλοφόρησε στις 28 Μαρτίου, από τις εκδόσεις Penguin.

*Από το http://dimartblog.com/2016/03/29/austerity-measures/

Παρουσιάζει ο Ειρηναίος Μαράκης*

Αιχμητή απλότητα

«Έξυπνες βόμβες» είναι η νέα, έβδομη σε σειρά, ποιητική συλλογή του Θεοχάρη Παπαδόπουλου που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μανδραγόρας. Είναι μια συλλογή με ποιήματα γραμμένα και βασισμένα στην ποίηση των χαϊκού, που εκφράζει περισσότερο από ποτέ την αιχμηρή απλότητα της ποίησης και της ποιητικής του Θεοχάρη Παπαδόπουλου.

Η γραφή του, ολιγόστιχη, λιτή, άμεσα κατανοητή, κοινωνική κι επαναστατική, βαθιά πολιτική και συναισθηματική δεν αφήνει ασυγκίνητο τον αναγνώστη. Ποιητής καθόλου φλύαρος και πάντα περιεκτικός κατορθώνει αυτή τη φορά να φτάσει την απλότητα της ποίησης του στα υψηλότερα όρια που θα μπορούσε να βάλει, μέχρι την επόμενη ποιητική συλλογή του βεβαίως, εκφράζοντας σε μόλις τρεις στίχους τις ιδέες, τους προβληματισμούς, την οργή του για τα κοινωνικά ζητήματα αλλά και την αγάπη του για τις απλές απολαύσεις της ζωής. Για τον έρωτα γράφει ο ποιητής, για πρότυπα που μοιάζουν ντεμοντέ, για αναγκαίους συμβιβασμούς με ανεπούλωτες πληγές, για όνειρα που επιμένει να γίνουν πραγματικότητα ή για όνειρα που είναι περισσότερα ρεαλιστικά από τα σύγχρονα πρότυπα ζωής.

Και για να γίνουμε λιγάκι τολμηροί, μπορούμε να πούμε ότι στις «Έξυπνες βόμβες» ενώ έχουμε ένα κοινωνικό (τόσο πολιτικά, όσο και υπαρξιακά) Θεοχάρη Παπαδόπουλο άλλο τόσο έχουμε ένα ποιητή που συνομιλεί, ίσως περισσότερο από ποτέ, με τον εαυτό του. Και ο οποίος παρουσιάζει αυτή την εικόνα στον αναγνώστη, χωρίς φόβο αλλά με πολύ πάθος, κάνοντας τον κοινωνό της δημιουργικής διαδικασίας που ακολουθεί, που δεν είναι άλλο από μια διαδικασία που ματώνει και πονά. Ίσως βέβαια αυτός που συνομιλεί με τον εαυτό του να μην είναι ο ποιητής αλλά εσείς κι ο οποιοσδήποτε αναγνώστης… Αλήθεια, ποιός είπε ότι είναι εύκολο να γράψεις ποίηση στις μέρες μας που δεν θα αναλώνεται σε φτηνούς εντυπωσιασμούς αλλά και που θα έχει μέσα της τη δυνατότητα για πολλαπλές αναγνώσεις;

Αλλά νομίζω πως ακολουθώντας το παράδειγμα του ποιητή θα πρέπει να σταματήσουμε εδώ. Αρκετά φλυαρήσαμε. Περισσότερα και ουσιαστικότερα θα βρείτε στο βιβλίο ενώ για τον ποιητή μπορείτε να βρείτε εδώ σε σχετικό αφιέρωμα που είχαμε κάνει στο περιοδικό μας. Ακολουθεί ένα σύντομο σχόλιο σχετικά με τα χαϊκού και κάποια ποιήματα από το βιβλίο, δική μας επιλογής.

Χαϊκού

Τα χαϊκού (ή χάι κάι) είναι μορφή/φόρμα ιαπωνικής ποίησης, που εμφανίστηκε τον 16ο αιώνα και υιοθετήθηκε, κυριολεκτικά και μεταφορικά, από την λογοτεχνική σκηνή της Ευρώπης και της Αμερικής στις αρχές του 20ου. Στην αυθεντική και παραδοσιακή τους μορφή αποτελούνταν από τρεις ομάδες των 5, 7, 5 συλλαβών, οι οποίες τοποθετούνταν σε τρεις στίχους για έμφαση ή σε έναν, χωρισμένο με κενά. Στα χαϊκού συμπυκνώνεται η σοφία και η απλότητα της ιαπωνικής φιλοσοφίας και ζωής, με τις εποχές, τα χρώματα και τις ιδέες που προάγουν τον σεβασμό στον συνάνθρωπο κι αποτελούν βασικό πυρήνα τους. Στην χώρα μας τα χαϊκού, εμφανίστηκαν για πρώτη φορά το 1925 από τον Γ. Σταυρόπουλο στο περιοδικό Λυκαβηττός ενώ γνωστότερος εκπρόσωπος μια ποίησης επηρεασμένης από τα χαϊκού είναι ο Γιώργος Σεφέρης. Το τελευταίο διάστημα ξεκίνησαν να αποκτούν μια κάποια σχετική αναγνωρισιμότητα τόσο στο αναγνωστικό κοινό, όσο και στους νεότερους ποιητές μας.

Ποιήματα

σελίδα λευκή.
Σε φέρνω στη σκέψη μου
να τη γεμίσω.

Φιλί της ζωής
λέγανε το φιλί της.
Τον φαρμάκωσε.

-σε αμφισβητώ,
μου είπε θυμωμένος
ο καθρέφτης μου.

τι πιο τραγικό;
Να κάνω διάλογο
με τη σιωπή σου.

αλληλεγγύη.
Μια λέξη που την τρέμει
ο βολεμένος.

διπλή μερίδα
Κομμάτι από τη σάρκα
των πεινασμένων.

Καταναλώνω
ληγμένα προιόντα
στην οθόνη μου.

Τον συλλάβανε.
Σε ώρες ανάπαυσης
έγραφε στίχους.

*Από τον Άτεχνο στο http://atexnos.gr/theoharis-papadopoulos-exipnes-vomves/

Βάζω αυτό το βιβλίο στα Σφηνάκια ακριβώς επειδή του αξίζει μακροσκελέστατη ανάλυση, την οποία σκοπεύω να κάνω σε σχετικό κείμενό μου που θα υποβάλω στον “Μανδραγόρα”. Επειδή όμως ο “Μανδραγόρας” είναι εξαμηνιαίος και το επόμενο τεύχος θα κυκλοφορήσει το καλοκαίρι, δεν μπορούσα να μη γράψω τώρα δύο λόγια έστω για το συγκλονιστικό αυτό ποιητικό βιβλίο.

Ο Μεχμέτ Γιασίν είναι Τουρκοκύπριος ποιητής. Γεννήθηκε στη Λευκωσία και η ιστορία του σφραγίστηκε από τις κάθε είδους συγκρούσεις που στιγμάτισαν την ίδια την ιστορία της Κύπρου. Στην ανθολογία “Άγγελοι εκδικητές”, που με περισσό μεράκι και ευαισθησία επιμελήθηκε και μετέφρασε ο κ. Αϊναλής, ο ποιητής προβληματίζεται για τις ανθρώπινες (δευτερευόντως και τις πολιτικές) προεκτάσεις του κυπριακού ζητήματος και διερευνά το περιεχόμενο της λέξης “πατρίδα”. Τα ποιήματά του αντανακλούν βαθύτατο πλούτο συναισθημάτων, αλλά και ευρύτατο ψυχικό πλούτο που βρίσκουν διέξοδο σε μια έκφραση χωρίς αναστολές και γεμάτη ειλικρίνεια.

Θεέ μου! Πού μπορώ να πάω και να ουρλιάξω;
Συρματοπλέγματα, περιβάλλομαι από συρματοπλέγματα
κάθε μέρα τα τείχη υψώνονται, τούβλο το τούβλο, κατάτι ψηλότερα.
(…)
Αν αποστείλω τα γράμματά μου “Στη μητέρα μου”,
πού θα πάνε;
Αν γράψω “Κύπρος”… πού;

Γυρνάω γύρω-γύρω κι επιστρέφω από την κάθε διεύθυνση
μέσα σ’  ένα φάκελο με τις άκρες καμένες.

Δεν θα υπερβάλλω αν πω ότι αυτό το βιβλίο μού άλλαξε τον τρόπο που σκέφτομαι για το κυπριακό.

Χριστίνα Λιναρδάκη

*Από το Στίγμα Λόγου στο http://stigmalogou.blogspot.gr