Του Θεοχάρη Παπαδόπουλου*
Πολλοί μελετητές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, έχουν φτάσει στο σημείο να θεωρούν την ποίηση ως κάτι το ευτελές, ή το ανάξιο λόγου και αυτή η παρεξήγηση έχει ξεκινήσει από τον Πλάτωνα, που εξορίζει τους ποιητές από την Πολιτεία του. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, ο ποιητής λειτουργεί ως μιμητής και αντιγράφει τα αισθητά πράγματα, δηλαδή τα είδωλα των ιδεών. Άρα δημιουργεί παραπλανητικές αποτυπώσεις του κόσμου. Επιπλέον, η ποίηση εξάπτει τα πάθη των ανθρώπων με το συγκινησιακό της περιεχόμενο. Ο Πλάτωνας χαρακτηρίζει τους ποιητές ως «τρίτους από της Αληθείας». Δηλαδή, με απλά λόγια, ο Πλάτωνας χαρακτηρίζει την ποίηση ως μια απάτη και θεωρεί τους ποιητές, ανθρώπους πονηρούς, που μπορούν να εξαπατήσουν και να παρασύρουν. Στην πραγματικότητα, ο Πλάτωνας γνώριζε την τεράστια δύναμη της ποίησης, που μπορούσε να ξεσηκώσει και να οδηγήσει τα πλήθη σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις και ανατροπές. Χαρακτηριστικό είναι ένα παράδειγμα από την αρχαία Ελλάδα: Κάποτε οι Σπαρτιάτες είχαν να πολεμήσουν με έναν πολυάριθμο και δύσκολο εχθρό, γύρεψαν βοήθεια από τους Αθηναίους. Οι Αθηναίοι τους έστειλαν έναν χωλό ποιητή. Τον Τυρταίο. Κι όμως! Ο Τυρταίος έγραψε ποιήματα, που ξεσήκωσαν τους Σπαρτιάτες και τελικά, κατάφεραν να νικήσουν.
Είναι, όμως, η φιλοσοφία εχθρός της ποίησης;
Ας δούμε πρώτα, πως αντιμετωπίζει η ποίηση τη φιλοσοφία: Δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε πολύ μακριά. Οι περισσότεροι ποιητές χρησιμοποιούν τη φιλοσοφία στους στίχους τους. Ένας από τους πιο φιλοσοφημένους ποιητές είναι ο Καβάφης. Πόση φιλοσοφία υπάρχει στο στίχο: «Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι» ή στους στίχους: «Εδώ που έφθασες, λίγο δεν είναι· / τόσο που έκαμες, μεγάλη δόξα»;
Πολλοί ποιητές, έγραψαν ποιήματα, που αναφέρονται στα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα του ανθρώπου. Ένα από αυτά τα ερωτήματα έχει να κάνει με το θάνατο. Τι είναι ο θάνατος και πώς τον αντιμετωπίζουμε; Μια από τις πιο καταλυτικές απαντήσεις, για την αντιμετώπιση του θανάτου έδωσε ο ποιητής Λάμπρος Πορφύρας, όπου στο ποίημα «Πιε στου γιαλού τη σκοτεινή ταβέρνα το κρασί σου», γράφει: «Πιέτο, η ψυχή σου αξένοιαστη τόσο πολύ να γίνει / που αν έρθ’ η μοίρα σου η κακιά, να της χαμογελάσεις, / καημοί καινούργιοι αν έρθουνε, μαζί σου ας πιουν κι εκείνοι, / κι αν έρθει ο Χάρος, ήσυχα κι αυτόν να τον κεράσεις».
Φυσικά, υπάρχει και η κοινωνική διάσταση της φιλοσοφίας, που αντανακλάται στην ποίηση. Η κοινωνική ποίηση αντέδρασε εναντίον της φιλοσοφικής θεωρίας ενός θεολογικού ντετερμινισμού. Με απλά λόγια, η κοινωνική ποίηση, ήρθε σε αντίθεση με τη θεωρία, ότι, οτιδήποτε συμβαίνει είναι αιτία ενός μεγάλου θεϊκού σχεδίου και άρα όλες οι κοινωνικές αδικίες γίνονται για το γενικό καλό. Η κοινωνική ποίηση, που κακώς χαρακτηρίστηκε «στρατευμένη», γιατί ήταν πάντα πέρα από κόμματα και πολιτικές σκοπιμότητες, κατορθώνει να διαλύσει τις όποιες θεολογικές ντετερμινιστικές αυταπάτες. Η καυστική σάτιρα του Βάρναλη, η κρυστάλλινη διαύγεια των στίχων του Αναγνωστάκη, η χειμαρρώδης πλημμυρίδα των στίχων της Γώγου είναι μόνο μερικά από τα παραδείγματα ποίησης, που υποστήριξε την δημιουργία μιας κοινωνίας, που δεν θα υπάρχει η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Μια φιλοσοφία χειροπιαστή, που ξέφυγε από το αφηρημένο επέκεινα και στάθηκε στο συγκεκριμένο τώρα.
Ας δούμε, τώρα πως η φιλοσοφία αντιμετώπισε την ποίηση πέρα από τον Πλάτωνα, που παραθέσαμε πιο πάνω. Ο γάλλος φιλόσοφος Joseph Joubert (Τζόζεφ Ζουμπέρ), γράφει: «Δεν θα βρεις την ποίηση πουθενά, αν δεν κουβαλάς λίγη μαζί σου». Ο άγγλος ποιητής και φιλόσοφος Samuel Taylor Coleridge είναι ακόμα πιο κατηγορηματικός: «Ποτέ κανένας δεν υπήρξε μεγάλος ποιητής χωρίς συγχρόνως να είναι ένας βαθυστόχαστος φιλόσοφος», ενώ για την ποίηση γράφει ότι είναι: «Οι καλύτερες λέξεις τοποθετημένες στην καλύτερη σειρά.» Ο Βολταίρος έχει γράψει ότι η ποίηση είναι η μουσική της ψυχής. Ο Ζαν Πολ Σαρτρ έχει γράψει πως: «Ποιητής είναι αυτός που τον εξόρισαν από την παιδική ηλικία». Άρα, ο ποιητής ψάχνει τη χαμένη του παιδική αθωότητα και άρα η ποίηση δεν εξαπατά, ούτε παρασέρνει. Ίσα-ίσα, η ποίηση μπορεί να ξεσκεπάσει αλήθειες, που είναι έντεχνα κρυμμένες.
Αλλά αξίζει να δούμε πως και οι ίδιοι οι αρχαίοι φιλόσοφοι εκφράστηκαν για την ποίηση. «Η ποίηση είναι ευγενέστερη και πιο φιλοσοφημένη από την ιστορία», γράφει ο Αριστοτέλης, ενώ ο ίδιος ο Πλάτωνας χαρακτηρίζει την ποίηση: «πράγμα ανάλαφρο, ιερό και φτερωτό». Αυτόν τον τελευταίο χαρακτηρισμό της ποίησης από τον Πλάτωνα δεν τον γνωρίζουν πολλοί και ίσως να είναι σκόπιμο το ότι δεν έχει διαδοθεί, όπως η ιδεαλιστική προσέγγιση της Πολιτείας, που αναφέραμε στην αρχή αυτού του κειμένου.
Όμως, ενώ η φιλοσοφία και η ποίηση, μπορούν να συναντηθούν με πολύ απλούς, αλλά βαθυστόχαστους στίχους, στην σύγχρονη ποίηση έχει επικρατήσει μια τάση, που για να κατανοήσει ο αναγνώστης τους σύγχρονους ποιητές, θα πρέπει να έχει εντρυφήσει στη φιλοσοφία του Kierkegaard (Κίρκεγκορ), του Heidegger (Χάιντεγκερ), του Derrida και των κακέκτυπών τους στην Ελλάδα. Την παραπάνω τάση ενθαρρύνει, διαφημίζοντάς την το κρατικοδίαιτο εκδοτομιντιακό κατεστημένο.
Συμπερασματικά, η ποίηση και η φιλοσοφία δεν είναι αντίθετες και εχθρικές η μια με την άλλη, αλλά μπορεί να ενυπάρχει η μια στην άλλη, όπως αποδείξαμε και πιο πάνω. Πόσο μάλλον, που πολλοί σπουδαίοι ποιητές ήταν και φιλόσοφοι, που είτε εκφράστηκαν φιλοσοφικά στους στίχους τους, είτε μας άφησαν και φιλοσοφικά συγγράμματα εκτός από τις ποιητικές τους συλλογές.
*Κείμενο ομιλίας, που διαβάστηκε σε εκδήλωση του Διεθνούς Πολιτιστικού Κέντρου «Ανάδρασις» για την παγκόσμια ημέρα της φιλοσοφίας, στις 20/11/2016.
Αναδημοσίευση από το Στίγμα Λόγου στο http://stigmalogou.blogspot.com.au/2016/12/blog-post.html?utm_source=feedburner&utm_medium=email&utm_campaign=Feed:+blogspot/JkQng+(στίγμαΛόγου)
