Από την εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου
ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ*
Στις μέρες μας, πολλές ποιητικές συλλογές δεν εκδίδονται σε γνωστούς εκδοτικούς οίκους, ενώ πολλές φορές δεν εκδίδονται ούτε καν σε άγνωστους. Πρόκειται για αυτοεκδόσεις, όπου ο ποιητής πηγαίνει σε ένα τυπογραφείο και τυπώνει μια ποιητική συλλογή με μικρό τιράζ, που συνήθως μοιράζεται σε λίγους φίλους. Ακόμα και αν μια αυτοέκδοση πέσει στα χέρια κάποιου κριτικού λογοτεχνίας ή κάποιου εκδότη λογοτεχνικού περιοδικού δεν αντιμετωπίζεται με την δέουσα προσοχή και πολλές φορές καταλήγει στον κάλαθο των αχρήστων. Έτσι, πολλές αξιόλογες ποιητικές συλλογές χάνονται, όχι επειδή δεν αξίζουν, αλλά γιατί δεν πληρούν τους σύγχρονους όρους εμπορευματοποίησης της τέχνης.
Ένα πολύ αξιόλογο βιβλίο, λοιπόν, από εκείνα, που έχουν τυπωθεί και κυκλοφορήσει σε αυτοέκδοση είναι και η ποιητική συλλογή του Πάνου Μιχελή: «Πολέμου θύματα».
Την ποίηση του Πάνου Μιχελή, είχαμε την ευκαιρία να την πρωτογνωρίσουμε διαβάζοντας την προηγούμενη ποιητική του συλλογή με τίτλο: «Όσο μου λείπεις τόσο με αναζητώ». Εκεί ο ποιητής περιέγραφε ένα προσωπικό του δράμα. Στο βιβλίο «Πολέμου θύματα», ο Πάνος Μιχελής περνάει από το προσωπικό στο κοινωνικό, από το υποκειμενικό στο αντικειμενικό, από το ατομικό στο συλλογικό και στο πανανθρώπινο.
Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση της ποιητικής συλλογής «Πολέμου θύματα», ας δούμε λίγο τον τίτλο. Πολέμου θύματα είναι στην κυριολεξία οι άνθρωποι, που σκοτώνονται στη διάρκεια ενός πολέμου και χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: Στους στρατιώτες, που σκοτώνονται χωρίς να ξέρουν το γιατί. Που, θυσιάζονται στο όνομα μιας πατρίδας, που τους εκμεταλλεύεται, τους ξεπουλάει και τους στέλνει να σκοτωθούν. Που, δίνουν το αίμα τους για να πλουτίσουν τα αφεντικά. Που, πυροβολούν τα αδέρφια τους για να επιβάλλουν μια pax romana σύμφωνα με το δίκαιο του ισχυρού. Η δεύτερη κατηγορία των θυμάτων πολέμου είναι οι λεγόμενες παράπλευρες απώλειες. Οι άμαχοι, που σκοτώνονται σε κάθε πόλεμο, δήθεν κατά λάθος. Όμως, θύματα πολέμου είναι και οι συγγενείς των θυμάτων, που χάνουν κάποιο αγαπημένο τους πρόσωπο. Τέλος, θύματα πολέμου είναι και οι εργάτες, που βιώνουν έναν ακήρυχτο πόλεμο εκμετάλλευσης της υπεραξίας, που παράγουν. Έναν πόλεμο, που δεν πρόκειται να σταματήσει, όσο υπάρχει η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Διαβάζοντας τα παραπάνω, θα ‘λεγε κανείς ότι η ποιητική συλλογή «Πολέμου Θύματα» είναι ένα αντιπολεμικό μανιφέστο, όπως, συνηθίζουν να κάνουν πολλοί ποιητές. Όμως, το βιβλίο του Πάνου Μιχελή δεν στερείται ποιητικότητας. Οι στίχοι του είναι απλοί, λιτοί και κατανοητοί δίχως να χάνονται σε δαιδαλώδη μονοπάτια και σε θολά νοήματα. Τα ποιήματά του, αν και πολύστιχα δεν πλατειάζουν και ο ποιητής καταφέρνει να μην επαναλαμβάνεται. Τα περισσότερα ποιήματα κινούνται σε ένα είδος νεορεαλισμού, που συνηθίζεται σε αρκετούς νέους ποιητές, όμως, ο Πάνος Μιχελής κατορθώνει να μας δώσει πολύ ζωντανές περιγραφές χωρίς να κραυγάζει.
Παρακάτω θα αναλύσουμε ορισμένα ποιήματα, που επιλέξαμε χωρίς αυτό να σημαίνει ότι και τα υπόλοιπα δεν αξίζουν. Αρκετά δυνατό είναι το ομώνυμο ποίημα της συλλογής, όπου ο ποιητής αναφέρεται στα θύματα πολέμου μέσα από τα μάτια των παιδιών: «Δυο μάτια, παιδικά / δυο μάτια βουρκωμένα, / άγρυπνους λυγμούς γεμάτα, / μας κοιτούν καθώς αναρωτιούνται / πάνω από συντρίμμια / πύρινης άυπνης λάβας.» Στο «Έκλαψα μόνος» ο ήλιος εμφανίζεται σαν άνθρωπος, παραζαλισμένος και πικραμένος από τις κοινωνικές αδικίες: «Σήμερα είδα πάλι / τον ήλιο στην πόλη μας. / Βάδιζε ατάραχος ανάμεσά μας, / με τα φτερά του μαζεμένα, / σκυφτός, καπνισμένος, / ίσα που άναβαν τα μάτια του», γράφει ο Πάνος Μιχελής, για να καταλήξει: «Τελικά κατάλαβε, / Έκλαψε μόνος / και επέστρεψε.» Στο ποίημα «Ματωμένα ταξίδια» ο ποιητής αναφέρεται στους πρόσφυγες, που πνίγονται στο Αιγαίο και το ποίημα τελειώνει με μια τραγική ειρωνεία: «Συνάνθρωποι, μη φοβάστε, / κοιμηθείτε άφοβα, δεν θα ‘ρθουμε.» Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και το ποίημα «Ματωμένα σύνορα», όπου ο Πάνος Μιχελής διαπιστώνει τραγικά: «Τα σύνορα είναι πληγές / πάνω στο σώμα του πλανήτη».
Διαβάζοντας τα ποιήματα της συλλογής «Πολέμου θύματα» του Πάνου Μιχελή, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε, πως έχουμε να κάνουμε με μια πασιφιστική αντιμετώπιση του σύγχρονου ιμπεριαλισμού, όμως, ο ποιητής προτάσσει την βία ενάντια στη βία της εξουσίας, για να θυμηθούμε λίγο και τον Μαρξ, που ονόμαζε τη βία «μαμή της ιστορίας» και τούτο φαίνεται στο ποίημα «Διαδήλωση», όπου αφού περιγράψει με πολύ ζωντανά χρώματα μια διαδήλωση, καταλήγει: «Αγωνιζόμαστε για μια ανθρώπινη άνοιξη, / όπλο έχουμε τα κορμιά μας, / τα όνειρά μας, τη λογική μας, / αλληλέγγυα, για να συνυπάρχουμε.»
Και ο ποιητής; Πως αντιμετωπίζει ένας ποιητής τον πόλεμο; Πως αντιμετωπίζει τη βία; Ποια είναι τα όπλα του; Πως αντιδρά; Ο Πάνος Μιχελής είναι κατηγορηματικός: «Το πιο ανεξίτηλο μελάνι / δημιουργείται από το αίμα, / που αναβράζει πυρωμένο / στα στήθη της καρδιάς».
Σε μια ποιητική συλλογή, που έχει εξ’ ολοκλήρου κοινωνικό περιεχόμενο, δεν περιμένουμε να συναντήσουμε κάποιο ερωτικό ποίημα. Όμως, ο Πάνος Μιχελής καταφέρνει να δώσει στον έρωτα μια κοινωνική υφή. Ο ποιητής βλέπει τον έρωτα στην εικόνα μιας βασανισμένης κοπέλας, που παλεύει για ένα καλύτερο αύριο χωρίς εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενους. Για ένα χαμόγελο, που θα το χαρίσει «σε όλο τον κόσμο».
Διαβάζοντας την ποιητική συλλογή του Πάνου Μιχελή «Πολέμου θύματα» θυμηθήκαμε ένα ρητό του Faun, που λέει πως ακτιβιστής, που δεν σκέφτεται, δεν κάνει τίποτα, που να αξίζει να γραφτεί και διανοούμενος, που δεν δρα δεν γράφει τίποτα, που να αξίζει να γίνει. Επειδή, τον Πάνο Μιχελή τον γνωρίζουμε προσωπικά, μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα πως είναι, όχι μόνο ποιητής, αλλά και ακτιβιστής, ότι συνδυάζει την τέχνη με τη δράση και ότι ανήκει στους ελεύθερους ανθρώπους, που, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει στο τελευταίο ποίημα της συλλογής του: «περιμένουν να λύσουν τα δεσμά». Τον προτρέπουμε να συνεχίσει την προσπάθειά του και να είναι πάντα ελεύθερος άνθρωπος.
*Κείμενο ομιλίας, που εκφωνήθηκε σε παρουσίαση του βιβλίου στις 11 Μαρτίου 2017 στο Παγκόσμιο Πολιτιστικό Ίδρυμα Ελληνισμού Διασποράς στη Νέα Φιλαδέλφεια.
To Koskino 