Το κλασικό χαρακτικό του Bartolomeo Pinelli (1809) από το περίφημο βιβλίο -άλμπουμ “Storia Greca Antica”. Ο Κλεομένης συνοδεύει τη Κρατησίκλεια με τον γιο του μέχρι το πλοίο για την Αίγυπτο…

*Από τη σελίδα του Κώστα Μανδήλα στο Facebook.

Ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία του Καβάφη είναι ο τρόπος που χρησιμοποιεί την ιστορία. Αρνείται τη μυθική της διάσταση και μένει σε αυτά καθ’ αυτά τα ιστορικά γεγονότα, στην καθαρή ιστορία. Ταυτίζει τον αναγνώστη με την ύπαρξη προγενέστερων ιστορικών γεγονότων και προσωπικοτήτων με μια σχέση ενσυναίσθησης με αυτά. Ο Τάκης Καγιαλής («Εγώ είμαι ποιητής ιστορικός: Ο Καβάφης και ο μοντερνισμός». περ. Ποίηση, τχ. 12, 1998, σσ. 77-119), χαρακτηρίζει αυτήν την τάση ως “ιστορικό υπαρξισμό”. Με αυτή την τεχνική ο Καβάφης δίνει μια παιδαγωγική διάσταση στην ποίηση του. Ως προς αυτό ένα από τα πιο χαρακτηριστικά του ποιήματά του είναι και το “Άγε Ω Βασιλεύ των Λακεδαιμονίων”. 


Η ηρωίδα του, η Κρατησίκλεια και μητέρα του Βασιλιά των Λακεδαιμονίων, γίνεται αξιακό πρότυπο για τον καθένα που κατέχει μια θέση ευθύνης, ένα κρατικό αξίωμα. Ο Καβάφης, αφήνει απ’ έξω τις ποιητικές μεγαλοστομίες και τα όμορφα λόγια, και προστρέχει κατ’ ευθείαν στον Πλούταρχο σε μία εποχή (1929), όπου κυριαρχεί μια συνεχώς διογκούμενη κρίση του κοινοβουλευτικού αντιπροσωπευτικού συστήματος, και με τη θυσία της Σπαρτιάτισσας Κρατησίκλειας, θυμίζει ότι: ο πολιτικός άρχοντας πρέπει να έχει περισσότερες ευθύνες και λιγότερα προνόμια.

σ.σ.1 Κρατησίκλεια (3ος αι. π.Χ.). ήταν Βασίλισσα της Σπάρτης, σύζυγος του Λεωνίδα Β΄ και μητέρα του Κλεομένη Γ’. Όταν ο Κλεομένης κήρυξε τον πόλεμο στον Αντίγονο της Μακεδονίας ζήτησε τη βοήθεια του Πτολεμαίου Γ’ της Αιγύπτου. Εκείνος δέχτηκε, υπό έναν όρο: να κρατήσει ομήρους την Κρατησίκλεια. και τον μικρό γιο του . Ο Κλεομένης δεν είπε τίποτα στη μητέρα του, Όταν όμως εκείνη πληροφορήθηκε τους όρους του Πτολεμαίου ζήτησε από το γιο της να τους δεχτεί προκειμένου να φανεί ακόμα μια φορά χρήσιμη στην πατρίδα της. Ο Κλεομένης συμφώνησε και συνόδευσε εκείνη και τον εγγονό της τιμητικά έως το Ταίναρο. Στα 222 .π.χ. ηττήθηκε στη μάχη της Σελλασίας και πήρε την απόφαση να πάει ο ίδιος στην Αίγυπτο. Εκεί θεωρήθηκε ύποπτος και φυλακίστηκε στο ίδιο κελί με τη μητέρα του. Η Κρατησίκλεια. τον βοήθησε να δραπετεύσει και γι’ αυτό καταδικάστηκε σε θάνατο μαζί με όλη την ακολουθία της. Ζήτησε μόνο να μην παραστεί στην εκτέλεση του εγγονού της. Η παράκλησή της δεν έγινε δεκτή και έτσι η Κρατησίκλεια. παρακολούθησε την εκτέλεση του εγγονού της και κατόπιν εκτελέστηκε και η ίδια.


σ.σ.2 Το 1928 πάνω στο ίδιο θέμα ο Καβάφης είχε γράψει το “Εν Σπάρτη”.


σ.σ.3 όταν ο πατριωτισμός δεν υπήρχε ως εθνικιστικό ιδεολόγημα αλλά ως αυτονόητο καθήκον. Άλλες εποχές άλλα ήθη.

Είναι τόσο διάσημος που τον καλούν αν και νεκρό

σε reality να σκηνοθετήσει την πραγματικότητα

πριν σπάσουν τις οθόνες πέτρινες λέξεις που έχουν

κληθεί να εκσφενδονίσουν παιδιά του δημοτικού.

Ευτυχώς έτσι γνωστός που είναι στους μεγάλους

θα αντιληφθούν ότι αφού δεν αλλάζουν οι ίδιοι

δεν μένει επομένως παρά να αλλάξουν παιδιά.

εκ των υστέρων

Τί πάλευα με τις φωτογραφίες; Ότι υπήρξα; Ότι θα υπάρχουν;
Μια πάλη ενάντια στο μηδέν με νικητή
τη μηδενικότητα του χαρτιού. Θα κιτρινίσουν,
θα ξεθωριάσουν… ούτε ’γω ούτε αυτές θα υπάρχουν.
Κοιτάζω ακόμα μια φορά τη θεία μου τη Λουκία
το θείο μου το συνονόματο με ψαθάκι
και παπιγιόν. Με κοιτάζουν. Χαμογελάμε.
Σώθηκε κανείς από τις φωτογραφίες του;
Αργά κατάλαβα, ότι νικώντας
την ιδέα φέρνουν πιο κοντά το γεγονός.
Αφού κοιτώντας τες είναι που γίνονται γραμματόσημα
για το συστημένο γράμμα προς το τέλος.

Πάντως, είναι ωραίες οι φωτογραφίες!… Ακόμα και τώρα
όταν τις κοιτώ μιλούν για μια ζωή που δεν θυμάμαι
να έζησα ποτέ. Μήπως αυτό ψάχνω;
Να μου λένε ότι έχω ζήσει μια άλλη ζωή
και να μην φοβάμαι… έχω ακόμα να ζήσω τη δική μου.
Έστω μόνος, μέσα στην έρημο του χρόνου
με τις φωτογραφίες να φτιάχνουν το τοπίο
της άλλης ζωής, όπου εγώ, εξόριστος από την δική μου,
θα συνεχίσω αμετανόητος να τρέφομαι
με παρατατικούς και αορίστους
και επιδεικτικά, αλλά με σπαραγμό

να αγνοώ τον τετελεσμένο μέλλοντα.

***

πάντως, όχι σοβαρά

Διαρκώς το ανέβαλα.Έβρισκα ημερομηνίες
εκ των πραγμάτων ασύμβατες. Κι όταν περνούσαν,
το μετέθετα γι’ αργότερα, για το φθινόπωρο,
μετά τις διακοπές ή την άνοιξη σαν σηματοδότηση εποχής.
Βέβαια, ήξερα ότι δεν θα ’δειχναν τίποτα. Γι’ αυτό και
η πολυτέλεια της αναβολής.
Βέβαια, υπήρχε κι ένας φόβος, ότι τ’ αποτελέσματα
θα μου χαλάσουν τις διακοπές ή την έξοδο με
μια νέα σχέση που -τυχαία- είχε προκόψει εκείνες τις μέρες.
Όπως και να ’χει σταθερά ξεχνούσα, σταθερά αγχωνόμουν
για το πότε θα κάνω, τέλος πάντων, εκείνες τις εξετάσεις.
Και σταθερά έγραφα ποιήματα για να βεβαιώνομαι
ότι έχω τ’ αποτελέσματα των εξετάσεων μπροστά μου:
Λίγο άρρωστος από έρωτα, λίγο αδιάθετος από
σκέψεις, από αναμνήσεις. Υπογλυκαιμία από έλλειψη φιλιών.
Ενίοτε υψηλή αρτηριακή
πίεση από ηδονή… από φόβο…
Πάντως όχι σοβαρά, χωρίς κίνδυνο.
Ανάρρωνα, όχι πάντα γρήγορα, αλλά ανάρρωνα.
Κι αγνοούσα, σταθερά, ότι το σώμα που με
στήριζε κι έψαχνε διέξοδο στο τετελεσμένο
σώμα της γραφής

σμίλευε ήδη στο μνημείο
όνομα, τόπο, ημερομηνία.

*Από τη συλλογή “γεύμα στη χλόη”, Εκδόσεις Κουκούτσι, Μάιος 2012.

Έργο Elmer Bischolft

Πρόσεξε

χωρίς δυνατότητες

χωρίς συμπάθεια

μπορείς να κτίσεις σ’ έναν καινούργιο κόσμο

με ή χωρίς ενστάσεις

άκουσέ με

δεν μπορείς να ξεκινήσεις για κάπου

μακρύτερα.

Αφήστε με λοιπόν

να περάσω

όλες οι ενστάσεις

είναι

καρφιτσωμένες

στο κορμί μου.

Durruti vive! Γεννήθηκε Ισπανός
αν έχει η φλόγα εθνικότητα
ήταν ένας απλός εργάτης
που έζησε σε τρώγλες
σε τρύπες τοίχων
και πίσω από οδοφράγματα
δεν έμαθε πολλά
να μιλάει μοναχά με τον ήλιο
να μην φοβάται τα ερείπια
έτσι να χτίζει καλύτερα
γκρέμισε τον αρχιεπίσκοπο της σαραγκόσα
ο βίαιος
πυρπόλησε τις μητροπόλεις
ο κακοποιός
χτύπησε τον βασιλιά και τις τράπεζες
ο ληστής
περιπλανήθηκε στη νότια αμερική
ο αλήτης
τέσσερα κράτη τον καταδίκασαν σε θάνατο
όμως αυτός
είχε όλα τα κράτη καταδικάσει
όλες τις κυβερνήσεις
κλαίγοντας και γελώντας σαν παιδί
μπροστά στην οδύνη του ανθρώπου
στην Ισπανία γύρισε
να πολεμήσει για την επανάσταση
να κατακτήσει τη ζωή και το μέλλον
γνωρίζοντας πως θάνατος δεν υπάρχει
σκοτώθηκε στη Μαδρίτη
μπροστά στην υποδειγματική φυλακή
για να μην υπάρχουν φυλακισμένοι στον κόσμο
ο Μπουεναβεντούρα Ντουρρούτι
σαν φλόγα καυτή
άναψε πολλές καρδιές.

Στον Ζαν-Πωλ Σαρτρ, που μου διηγήθηκε
Την ιστορία του Αλή με τα Γαλάζια Μάτια.

Ήταν στον κόσμο ένας γιος
Και μια μέρα πήγε στη Καλαβρία:
Ήταν καλοκαίρι, και ήσαν
Αδειανά τα χαμόσπιτα,
Καινούρια, σαν από ζαχαρωτό ψωμί,
Από παραμύθια με νεράιδες στο χώμα
Των περιττωμάτων. Αδειανά. Σαν χοιροστάσια χωρίς χοίρους,
Στο κέντρο κήπων χωρίς πρασινάδα χωραφιών χωρίς χώμα,
Καναλιών χωρίς νερό. Καλλιεργημένες από το φεγγάρι οι πεδιάδες.
Βλαστάρια μεγαλωμένα μέσα από στόματα σκελετών. Ο άνεμος
Απ’ το Ιόνιο ανακάτευε άχυρα μαύρα
Όπως στα όνειρα τα προφητικά:
Και η σελήνη, στο χρώμα των περιττωμάτων,
Καλλιεργούσε χωράφια
Που ποτέ δεν αγάπησε το καλοκαίρι.
Και ήταν η εποχή του γιου
Που τούτη η αγάπη μπορούσε
Ν’ αρχίσει, και δεν άρχισε.
Ο γιος είχε μάτια
Από καμένο άχυρο, μάτια
Χωρίς φόβο, και τα είδε όλα
Όσα ήταν στραβά: τίποτε
Δε γνώριζε από γεωργία,
Από μεταρρυθμίσεις, από τους
Συνδικαλιστικούς αγώνες, από τα Κοινωφελή Ιδρύματα,
Αυτός. Είχε όμως εκείνα τα μάτια…
Ο Αλή με τα Γαλάζια Μάτια,
Ένας από τους τόσους γιους των γιων,
Θα κατεβεί από το Αλγέρι, πάνω σε καράβια
Με πανιά ή κουπιά. Θα είναι
Μαζί του χιλιάδες άνθρωποι
Μικρόσωμοι και με τα μάτια
Των φτωχών σκύλων των πατεράδων
Πάνω στις βάρκες τις φτιαγμένες στα Βασίλεια της Πείνας.
Θα φέρον μαζί τους τα μωρά,το ψωμί και το τυρί, στα λαδόχαρτα της Δευτέρας του Πάσχα.
Θα φέρουν τις γιαγιάδες και τα γαϊδούρια,
Πάνω στις τριήρεις τις κλεμμένες στα αποικιακά λιμάνια.
Θα ξεμπαρκάρουν στον Κρότωνα, στο Πάλμι,
Κατά εκατομμύρια, ντυμένοι με ασιάτικα
Κουρέλια και με αμερικανικά πουκάμισα.
Μεμιάς οι Καλαβρέζοι θα πουν
Όπως αλήτες σε αλήτες:
«Να οι παλιοί αδερφοί,
Με τους γιους και με το ψωμί και το τυρί!».
Από τον Κρότωνα και το Πάλμι θ’ ανεβούν
Στη Νεάπολη, κι από κει στη Βαρκελώνη
Στη Θεσσαλονίκη και στη Μασσαλία,
Στις Πολιτείες της Διαφθοράς.
Ψυχές και άγγελοι, ποντίκια και ψείρες,
Με σπέρμα της Αρχαίας Ιστορίας,
Θα πετάξουν μπροστά στους νέγρους.
Αυτοί πάντα ταπεινοί
Αυτοί πάντα αδύναμοι
Αυτοί πάντα φοβισμένοι
Αυτοί πάντα κατώτεροι
Αυτοί πάντα ένοχοι
Αυτοί πάντα υπήκοοι
Αυτοί πάντα μικροί,
Αυτοί, που δε θέλησαν ποτέ να γνωρίσουν,
Αυτοί που είχαν μάτια μόνο για να παρακαλούν,
Αυτοί που έζησαν σα ληστές,
Στο βάθος της θάλασσας, αυτοί που έζησαν σαν τρελοί
Στη μέση τ’ ουρανού,
Αυτοί που φτιάξανε
Νόμους έξω από το νόμο,
Αυτοί που προσαρμόστηκαν
Σ’ έναν κόσμο κάτω από τον κόσμο
Αυτοί που πίστεψαν
Σ’ έναν θεό δούλο του θεού,
Αυτοί που τραγούδησαν
Στις σφαγές των βασιλιάδων,
Αυτοί που χόρεψαν
Στους πολέμους των αστών,
Αυτοί που προσευχήθηκαν
Στους εργατικούς αγώνες
καταθέτοντας την τιμιότητα
Των χωριάτικων θρησκειών,
Ξεχνώντας την τιμή
Του υποκόσμου,
Προδίνοντας την ειλικρίνεια
Των βαρβαρικών λαών
Πίσω από τους δικούς τους Αλή με τα Γαλάζια
Μάτια – θα βγουν κάτω από τη γη για να ληστέψουν –
Θ’ ανέβουν από το βάθος της θάλασσας για να σκοτώσουν –
Θα κατεβούν από τα ύψη του ουρανού
Για ν’ αρπάξουν – και για να μάθουν στους συντρόφους
Εργάτες τη χαρά της ζωής –
Για να μάθουν στους αστούς
Τη χαρά της ελευθερίας –
Για να μάθουν τους χριστιανούς
Τη χαρά του θανάτου
Θα καταστρέψουν τη Ρώμη
Και πάνω στα ερείπιά της
Θα καταθέσουν το σπόρο
Της Αρχαίας Ιστορίας.
Ύστερα με τον Πάπα και με το κάθε άγιο μυστήριο
Θα πάνε σαν τους τσιγγάνους
Τον ανήφορο προς τη Δύση και το Βορρά
Με τις κόκκινες σημαίες
Του Τρότσκι να κυματίζουν…

*Από το βιβλίο “Ποίηση σε σχήμα τριαντάφυλλου”, Εκδόσεις Τυπωθήτω.