Δημήτρης Τρωαδίτης*
Είμαι ο διαχειριστής της ποιητικής ιστοσελίδας tokoskino.me στην οποία δημοσιεύονται ποιήματα αλλά και άρθρα, κριτικές βιβλίων και άλλα υλικά, πάντα σχετικά με την ποίηση. Η κύρια γλώσσα είναι η ελληνική, αλλά υπάρχουν και μερικά υλικά που έχουν δημοσιευτεί και δημοσιεύονται στην αγγλική. Η ιστοσελίδα ενημερώνεται σε καθημερινή βάση και δημοσιεύονται δυο είδη κάθε φορά. Το τι δημοσιεύεται είναι στη δική μου κρίση, ωστόσο, υπήρξαν και υπάρχουν προτάσεις για δημοσίευση. Η επιλογή είναι δική μου, αλλά λαμβάνω και αρκετό υλικό από ποιητές και ποιήτριες. Το αναγνωστικό κοινό ενημερώνεται μέσω email (συνδρομητές), των Facebook και X (Twitter) αλλά υπάρχουν και αρκετοί/ές που επισκέπτονται τακτικά την ιστοσελίδα.
Να σημειώσω ότι, αρχικά, το tokoskino ξεκίνησε ως ιστολόγιο κατά τα τέλη του 2010 και με βάση την πλατφόρμα wordpress, με αρχικό στόχο να δημοσιεύονται σε αυτό τα δικά μου ποιήματα και μόνο. Αυτό όμως συνέβη μόνο τους πρώτους δύο-τρεις μήνες, αφού άρχισα να δημοσιεύω και ποιήματα άλλων. Σκέφτηκα δηλαδή ότι επειδή είχα στη βιβλιοθήκη μου πάμπολλες συλλογές και ίσως τα περισσότερα από αυτά τα υλικά δεν ήταν διαθέσιμα στο διαδίκτυο, ίσως, παρέμεναν άγνωστα σε ένα ευρύ κοινό, καλό θα ήταν να ξεκινήσει μια τέτοια διαδικασία. Έτσι, γρήγορα tokoskino εξελίχθηκε σε ένα διαδικτυακό ποιητικό μέσο, με στόχο να δημοσιεύονται ποιήματα που ίσως δεν θα μπορούσαν να δημοσιευθούν αλλού. Μετέπειτα το ιστολόγιο αναβαθμίστηκε σε ιστοσελίδα, παίρνοντας τη μορφή που έχει σήμερα.
Την ίδια στιγμή, παρακολουθούσα επί χρόνια την ποιητική κίνηση στον ελλαδικό χώρο, μια διαδικασία που αρχικά ήταν δύσκολη μιας και, αρχικά, δεν είχα χρησιμοποιήσει το διαδίκτυο και εγώ διέμενα (και εξακολουθώ να διαμένω) στο εξωτερικό. Ωστόσο, με το διαδίκτυο και την εμφάνιση ιστολογίων, ιστοσελίδων και άλλων τέτοιων μέσων, η όλη διαδικασία έγινε ευκολότερη
Ιδεολογικά, θεωρητικά και πολιτικά έχω, εδώ και δεκαετίες, τοποθετήσει τον εαυτό μου στον αναρχισμό, οπότε ανάλογη ήταν και εξακολουθεί να είναι και η προσέγγισή μου στην ποίηση και γενικά στη λογοτεχνία. Διαβάζω, υιοθετώ και προωθώ την ποίηση και τη λογοτεχνία εκείνη που έχει πράγματι να προσφέρει μια ριζοσπαστική κριτική στο υπάρχον και, ίσως, μέσα από την τέχνη της γραφής να δώσει μια διέξοδο. Βέβαια, δεν είμαι από αυτούς που πιστεύουν ότι η ποίηση και η λογοτεχνία είναι όντως επαναστατικά μέσα αγώνα για την κοινωνική ανατροπή και την έλευση μιας άλλης κοινωνίας, ωστόσο, πιστεύω ότι μπορούν να αφυπνίσουν, να προκαλέσουν και -γιατί όχι;- να χρησιμοποιηθούν για μια περαιτέρω διαδικασία απόκτησης κοινωνικής συνείδησης και αφύπνισης.
Ένας άλλος παράγοντας που σίγουρα έχει παίξει σημαντικό ρόλο στο τι θέλω να δημοσιεύω στην ιστοσελίδα μου, είναι και η συμμετοχή μου στα καθημερινά σχεδόν ποιητικά δρώμενα της πόλης όπου ζω (Μελβούρνη, Αυστραλία), κυρίως μέσα από την χρόνια ενασχόλησή μου με την οργάνωση δημόσιων ποιητικών αναγνώσεων ανά τακτά χρονικά διαστήματα, λιγότερο στο πλαίσιο της ελληνοαυστραλιανής κοινότητας της πόλης όπου διαμένω, και πολύ περισσότερο στο πλαίσιο της γενικότερης αυστραλιανής ποιητικής «σκηνής». Αν και αυτό δεν γίνεται πλέον, η διαδικασία αυτή δημιούργησε τριβές. Καθώς σκοπός μου ήταν να παρουσιάζω πολιτικοποιημένη ποίηση, όλο αυτό δημιούργησε σχέσεις με βάση την πολιτική συνειδητότητα και τη συμμετοχή στα κοινά, ανάμεσα σε εμένα και τους/τις ποιητές/τριες που παρουσίαζα κάθε φορά. Μέσα από όλη αυτή τη διαδικασία πάντα προσπάθησα να προωθήσω, όσο το δυνατόν, ποίηση σε μετάφραση, δίγλωσση ή και τρίγλωσση ποίηση, φυσικά ποίηση «του άλλου», που προέρχεται από τις επιμέρους μεταναστευτικές Διασπορές που συνθέτουν τον κοινωνικό ιστό της πόλης μας.
Το τελευταίο αυτό συνδέεται και μετουσιώνεται και στη συμμετοχή μου στο εγχείρημα-διαδικτυακό περιοδικό (journal) KalliopeX στη Μελβούρνη. Το Kalliope X βγαίνει στο διαδίκτυο δύο φορές τον χρόνο και τα κείμενα στέλνονται από τους συγγραφείς τους. Η βασική γλώσσα είναι η αγγλική, αλλά δεν αποκλείονται και άλλες γλώσσες (σε μετάφραση). Ό,τι έρχεται κάθε φορά αξιολογείται από τους editors (ποίησης και πεζών) και ανάλογα δημοσιεύονται. (Για να πάρει κανείς μια πλήρη ιδέα του πώς μπορεί κανείς/μία να δημοσιεύσει στο περιοδικό, αρκεί να επισκεφθεί το http://www.kalliopex.com
Το Kalliope X αποτελείται από τους Effie Carr, Angela Costi, Danny Klopovic, George Mouratidis, Dimitris Troaditis, David Roberts και Helena Spyrou. Είμαστε μια κολεκτίβα συγγραφέων, ποιητών και εκπαιδευτικών που ενεργοποιείται με βάση το έργο πολιτισμικά και γλωσσικά διαφορετικών καλλιτεχνών στην Αυστραλία και πέρα από αυτήν.
Εργαζόμαστε συλλογικά για να δημιουργήσουμε ένα φόρουμ μέσω του οποίου μπορούμε να ενθαρρύνουμε, να συμμετέχουμε και να ανταλλάσσουμε απόψεις με συγγραφείς διαφορετικών Διασπορών και κοινοτήτων. Μέσα από μια εκλεκτική προσέγγιση στην ποίηση, τη μυθοπλασία, τις συνεντεύξεις, τα δοκίμια και την κριτική, και με ανοιχτό αυτί και μάτι σε γλώσσες εκτός της αγγλικής, εργαζόμαστε τόσο για να δείξουμε πώς μοιάζει, ακούγεται και διαβάζεται η «Αυστραλία» όσο και για να καλλιεργήσουμε μια συζήτηση με συγγραφείς από όλο τον κόσμο. Αναγνωρίζουμε τους πρώτους ποιητές και παραμυθάδες αυτής της χώρας (δηλαδή τους ιθαγενείς) και αναγνωρίζουμε, ταυτόχρονα, τη δική μας εμπλοκή ως μετανάστες-έποικοι και παιδιά μεταναστών-εποίκων στην κληρονομιά του αποικισμού των Πρώτων Εθνών. Είναι προνόμιο να ζούμε και να εργαζόμαστε στη γη των Αβοριγίνων.
Παραθέτω σε ελεύθερη μετάφραση από την αγγλική, ολόκληρο το σκεπτικό με βάση το οποίο εργαζόμαστε στο Kalliope X:
«Ποιοι είμαστε και πώς μπορούμε να χαρακτηριστούμε όταν προερχόμαστε από τόπους που βρίσκονται κάπου αλλού, μακριά ή κοντά ή κάπου στη μέση – σε σχέση με τη χώρα αυτή στην οποία ζούμε και δημιουργούμε τώρα;
Ποιοι είμαστε και πώς μπορούμε να χαρακτηριστούμε όταν ζούμε και δημιουργούμε εδώ (σ.τ.μ.: στην Αυστραλία) για μεγάλο χρονικό διάστημα και παρ’ όλα αυτά εξακολουθούμε να θεωρούμαστε ξένοι και παρείσακτοι, έστω και αν δεν μας το λένε έτσι ακριβώς αλλά ο προσεκτικά παρατηρητικός και στοχαστικός άνθρωπος μπορεί να το δει;
Τι είναι αυτό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, τι συμβαίνει με τις φωνές μας, τα όνειρά μας, με τις λέξεις που βάζουμε στο χαρτί ή στην οθόνη του υπολογιστή μας;
Τι είναι αυτό που συμβαίνει και πώς μπορούμε να το εξηγήσουμε, όταν ζούμε εδώ και μερικές δεκαετίες στο σπίτι κάποιου άλλου (σ.τ.μ.: εννοώντας τη χώρα των ιθαγενών), δημιουργώντας έναν δικό μας, παράλληλο κόσμο που έχει οικοδομηθεί σε μια κλεμμένη γη, μια γη που ανήκε σε κάποιον άλλο εδώ και 60.000 και που περιμένει ακόμα για μια κάποια δικαίωση; (σ.τ.μ.: εννοώντας τους ακόμα αδικαίωτους αγώνες των ιθαγενών για εδαφικά δικαιώματα).
Επειδή είμαστε βασικά άνθρωποι που κινούμαστε από διαφορετική πολιτική, πολιτισμική και γλωσσική αφετηρία, μήπως ξεχνάμε ότι η όποια ποικιλόμορφη ποίηση και λογοτεχνία σε αυτήν εδώ τη χώρα πρέπει και οφείλει να διαμορφώνεται με βάση αυτήν την παράδοση και γνώση που έχει συσσωρευθεί ακριβώς εδώ και 60.000 χρόνια;
Το KalliopeX είναι το αποτέλεσμα διεργασιών στο εσωτερικό διαφορετικών εθνοτικών Διασπορών που ζουν και δημιουργούν σε αυτήν εδώ τη χώρα μαζί και Ελληνοαυστραλιανών.
Το KalliopeX λοιπόν θέλει να διακηρύξει ότι η Τέχνη που βασίζεται σε μονοπολιτισμικές και μονογλωσσικές προεπιλεγμένες ρυθμίσεις που δεν επιδέχονται καμία τροποποίηση και καμία αλλαγή, είναι ξένη με εμάς. Δεν έχει καμία σχέση με τα γραπτά, τις σκέψεις, τα σχήματα, τις εικόνες και τους ήχους, των συμμετεχόντων στην ομάδα μας, είναι μια τέχνη που δεν έχει καμία σχέση με το σώμα, την καρδιά και τη φωνή μας, άρα και, κατ΄ επέκταση, δεν έχει καμία σχέση με όλον αυτό τον ζωντανό οργανισμό που δρα σε έναν κόσμο μεγαλύτερο από εμάς τους ίδιους.
Κοιταζόμαστε αναμεταξύ μας για να δούμε το δικό μας πρόσωπο, να ακούσουμε ο ένας τον άλλον, να ακούσουμε τη δική μας φωνή να βγαίνει από τα αληθινά μας πρόσωπα, τις αληθινές μας γλώσσες. Απευθυνόμαστε ο ένας στον άλλο για να ακούσουμε τα αληθινά μας ονόματα.
Όταν ο Αντρέ Μπρετόν ρώτησε: “Γιατί γράφεις;” και “Για ποιον γράφεις;” πριν από έναν αιώνα είναι σαν να εξακολουθεί να απευθύνεται εδώ και τώρα σε εμάς τους ίδιους. Ποια είναι η δική σας πραγματικότητα και ποιος θα τη γράψει, θα τη σκηνοθετήσει, θα την τραγουδήσει;
Έρχεται λοιπόν ξανά και ξανά αυτή η φωνή μέσα μας που λέει “γιατί να ασχοληθώ, γιατί να γίνω ανοιχτός και να προσφέρω τον πλούσιο και περίπλοκο εσωτερικό μου κόσμο σε μια –οποιαδήποτε– κυρίαρχη λογοτεχνική κουλτούρα στην οποία δεν με βλέπουν, δεν με ακούν, δεν με εκτιμούν με τους δικούς μου όρους μου ή στην καλύτερη περίπτωση με βλέπουν, αλλά ο σκοπός τους είναι να κερδοσκοπήσουν με κάθε τρόπο, αποστεώνοντας εμένα τον ίδιο και κάνοντάς με μουσειακό είδος;
Το KalliopeX λέει ότι η Τέχνη δεν έχει καμία σχέση με κανέναν και πουθενά που εμφανίζεται ως καλοπροαίρετος, αλλά που στην ουσία ψάχνει εδώ κι εκεί για να βρει πού βρίσκεται το επόμενο κορυφαίο μοντέλο που θα αναδειχθεί, πού βρίσκεται μια μειοψηφία, μια περιθωριοποιημένη φωνή, ένας καλλιτέχνης-αουτσάιντερ ως θύμα, για να χρησιμοποιήσει τη δουλειά τους για να βγάλει χρήματα ώστε να φαίνεται ότι τάχα κάτι κάνει, οδηγώντας στην ουσία στον θάνατο την όποια πολιτιστική συζήτηση
Η Τέχνη δεν έχει καμία σχέση με τις ψευδείς δυαδικότητες (binaries), με ψευτοδιλήμματα του στυλ “εμείς και εκείνοι”, ποιος και τι είναι μέσα ή έξω …
Στο εγχείρημα KalliopeX είμαστε μια κολεκτίβα συγγραφέων και ποιητών που ερχόμαστε να κρούσουμε τον κώδωνα (δεν ξέρουμε αν είναι ακριβώς ο κώδων του κινδύνου), αλλά ερχόμαστε για να πούμε ότι τα πράγματα έχουν αλλάξει δραματικά όσον αφορά αυτό που τόσα χρόνια ονομαζόταν ή εξακολουθεί να ονομάζεται λογοτεχνία της Διασποράς στην Αυστραλία.
Εμείς που έχουμε μεγαλώσει σε διαφορετικά περιβάλλοντα, είμαστε εδώ για να διακηρύξουμε ότι, ναι μεν, ερχόμαστε από διαφορετικές καταβολές, που διαμορφώσαμε και πλάσαμε τους εαυτούς μας με διάφορους τρόπους, ότι, ναι μεν, είμαστε μέρος αυτού εδώ του συνόλου ανθρώπων που λέγεται αυστραλιανή κοινωνία ή όπως αλλιώς, οι περισσότεροι από μας γαλουχημένοι με τις ιστορίες της, τη γλώσσα της, τον πολιτισμό της, αλλά είμαστε εδώ για να διακηρύξουμε ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι όπως ήταν πριν ελάχιστα ακόμα χρόνια.
Έχουμε εδώ στη χώρα αυτή νέες Διασπορές, νέες γλώσσες, άρα και νέες λογοτεχνίες που έχουν ήδη αρχίζει να ριζώνουν εδώ που αναπτύσσονται και αλλάζουν, όπως οι δικές μας.
Καμία κοινότητα δεν είναι μονολιθική ή στατική – και δεν πρέπει να παραμένει τέτοια. Όλοι και όλα, είμαστε κάτι ρευστό, κάτι που κινείται αέναα, κάτι που υπόκειται σε συνεχείς αλλαγές και μετατοπίσεις.
Έτσι λοιπόν εμείς ως λογοτεχνική ομάδα, αλλά και όχι μόνο ως τέτοια, έχουμε ήδη επιλέξει να αποδιώξουμε τα φαντάσματα του παρελθόντος, να προσπαθήσουμε να γκρεμίσουμε τα τείχη των όποιων γκέτο, να αλληλοβοηθηθούμε ώστε να καταφέρουμε να διατηρήσουμε την ιδιαίτερη φωνή μας, να καταφέρουμε να επιβιώσουμε και, κατ΄ επέκταση, να δημιουργήσουμε μια λογοτεχνία από τα κάτω, των από κάτω, που να καταπολεμά τον χρόνιο κοινωνικό και πολιτιστικό εκτοπισμό μας, κυρίως ως καλλιτεχνών, που και άθελά μας, ίσως και με δική μας υπαιτιότητα, μας απομονώνει και μας αποξενώνει, επιφέροντας τελικά τη σταδιακή διαγραφή μας από την ζώσα και μαχόμενη καλλιτεχνική ζωή.
Στο KalliopeX δεν πιστεύουμε ότι πρέπει να κλείνουμε κατά τέτοιο τρόπο την πόρτα πίσω μας για να μην μπορεί να μας ακολουθήσει κανένας άλλος. Δηλαδή, να σκεφτόμαστε μόνο τον εαυτό μας, χωρίς να μας ενδιαφέρει κανείς άλλος δίπλα μας. Πιστεύουμε ότι πρέπει να αφήνουμε πάντα την πόρτα ανοιχτή…
Είμαστε εδώ, έχουμε ήδη δει και βιώσει αρκετά και γι’ αυτά γράφουμε, είμαστε αναφανδόν υπέρ μιας πολυπολιτισμικής ηθικής, ό,τι και να σημαίνει και να συνεπάγεται αυτό. Έτσι λοιπόν δεν αισθανόμαστε ότι είμαστε δεμένοι σε κανένα “ισμό”, σε κάποια ιδεολογία, σε κανένα δόγμα ή σε μια μόνο “σχολή” λογοτεχνίας.
Είμαστε παιδιά αυτής της μεταβαλλόμενης θάλασσας, της γης και του ουρανού, αυτού του Διασυνδεδεμένου Σύμπαντος των Λέξεων.
Ρίχνοντας μια ματιά μέσα στις διαφορετικές ταυτότητες, τις ιστορίες, τις προσεγγίσεις μας ως συγγραφείς και καλλιτέχνες, το KalliopeX κοιτάζει έξω και ταυτόχρονα ανοίγει τις πόρτες και τα παράθυρα αυτού του οικοδομήματος μέσα στο οποίο ζούμε τώρα και εργαζόμαστε ώστε οι φωνές, οι διασπορές, οι άνθρωποι, να βγουν έξω από αυτήν την μονοπολιτισμική και μονόγλωσση κρεατομηχανή, που απορροφά τη δημιουργική ζωή από την οργανική ποικιλομορφία, την ένταξη και τη διασταύρωση στη λογοτεχνία, μειώνοντάς τα σε φλοιούς χαλαρών ειδήσεων και σε μια μοίρα χορευτικού συμβολικού θανάτου και τελικά σιωπής, τόσο στην Αυστραλία όσο οπουδήποτε αλλού.
Στο KalliopeX προσφέρουμε έναν ανοικτό και ελεύθερο χώρο για πολιτισμικά και γλωσσικά διαφορετικούς συγγραφείς να αναπνεύσουν, να σκεφτούν, να μιλήσουν και να δημιουργήσουν ο ένας για τον άλλον, αναζητώντας και βρίσκοντας τους εαυτούς μας ο ένας στα λόγια του άλλου».
Να σημειώσω ότι τόσο στην προσωπική ιστοσελίδα tokoskino όσο και στο KalliopeX, δεν έχουν αναπτυχθεί αρνητικές τριβές, διχογνωμίες και άλλα παρεμφερή. Και τα δυο Μέσα έχουν καταστεί καλοδεχούμενα από τους/τις αναγνώστες/στριες και, ειδικά το tokoskino, μόνο επαίνους έχει δεχτεί, έχοντας πλέον κερδίσει τη θέση του στον ελληνόφωνο ποιητικό διαδικτυακό κόσμο.
Όσον αφορά την ποίηση για την οποία συζητάμε και την οποία παρακολουθούμε και προωθούμε τα τελευταία δέκα ή δεκαπέντε χρόνια και η οποία γράφεται και εκδίδεται στον ελλαδικό χώρο, θα ήθελα να κάνω γνωστό ότι το βασικό κριτήριο δημοσίευσής της από εμένα στην ιστοσελίδα, προέρχεται από όλους αυτούς τους παράγοντες που παρέθεσα μόλις πριν. Κυρίως εδώ έχει να «παίξει» το ιδεολογικό και πολιτικό πρόσημο που ενέχει ή μεταφέρει και φιλοδοξεί να διαδώσει μεγάλο μέρος αυτής της ποίησης.
Στην Ελλάδα -και αλλού στον κόσμο- είχαμε την τελευταία δεκαπενταετία -από το 2008 και έπειτα- την εμφάνιση και… παγίωση -σε κάποιες περιπτώσεις- νέων φωνών, νέων απόψεων, νέων στάσεων, που εν πολλοίς αψήφησαν πολλά από αυτά που θεωρούνταν νόρμες στην ποιητική γραφή και την κοινωνικοποίησή της, τείνοντας βέβαια σε πολλές περιπτώσεις να υποκαταστήσουν ακόμα και παλαιές και κατεστημένες μορφές πολιτικού και κοινωνικού αγώνα.
Αυτό άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά ειδικά μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης του 2008 στον ελλαδικό χώρο, όπου σημειώθηκαν αρκετές και σημαντικές εκρήξεις, σε πάμπολλους τομείς της καθημερινής και μη ζωής και δραστηριότητας, δηλαδή σε ολόκληρο το κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό και πολιτιστικό φάσμα.
Πιστεύω ότι μετά την ποίηση των δεκαετιών του ’80 και του ’90, η οποία ήταν εν πολλοίς μια «κλειστή», μιας «ιδιωτικής» υφής ποίηση, μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι από το 2000, σχεδόν, και μετά, εμφανίστηκε μια διαδικασία αναζωπύρωσης και επαναφοράς μιας ποίησης που να ταυτίζεται περισσότερο με τα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα, μέσα από μια ευρεία σειρά δραστηριοτήτων, που έχουν να κάνουν είτε με την ίδρυση νέων εκδοτικών οίκων είτε την κυκλοφορία περιοδικών είτε την οργάνωση δημόσιων αναγνώσεων, τα περισσότερα από ολα αυτά με την ευρεία χρήση του διαδικτύου.
Ωστόσο, μέσα από όλη αυτή τη διαδικασία, τις τελευταίες δύο σχεδόν δεκαετίες, διαφαίνεται συνακόλουθα μια αλλαγή, καθώς η ποίηση των τελευταίων χρόνων ολοένα και ενδιαφέρεται, καταγράφει, σχολιάζει -και συμμετέχει αρκετές φορές- στα γενικότερα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα. Η διαδικασία αυτή έχει, κυρίως, ως αφετηρία το 2008, βασικά μετά τη δολοφονία του Αλέξη Γρηγορόπουλου και, πιο ειδικά, με την έναρξη αυτού που έχει πλέον καθιερωθεί ως κρίση.
Αν και από πιο πριν, στις αρχές της δεκαετίας του 2000 άρχισε να αναδύεται μια νέα ποιητική -και γενικότερα λογοτεχνική αλλά και καλλιτεχνική- γενιά, το σημείο αποκρυστάλλωσης αυτής της διαδικασίας έχει ξεκάθαρα την αφετηρία του το 2008 και την καταλυτική έλευση της οικονομικής κρίσης, όπου γίνεται πλέον έκδηλη η κοινωνική ανησυχία της ποίησης. Αυτό δεν αφορά, βέβαια, μόνο τις οικονομικές επιπτώσεις της κρίσης, αλλά υπάρχει έντονη αναφορά και άμεση κριτική στις υπαρξιακές αγωνίες, την κρίση των πολιτικών, κοινωνικών και ηθικών αξιών, ως αποτέλεσμα των επιπλοκών αυτών που αφήνουν ήδη ανεξίτηλα τα σημάδια τους στο κοινωνικό σώμα – και στην περίπτωση του ελλαδικού χώρου εξακολουθεί να τα αφήνει.
Αυτή η κοινωνική κατεύθυνση, αυτή η έμμεση -ή και άμεση μερικές φορές- συνομιλία και συμπόρευση της ποίησης με τους καθημερινούς αγώνες είναι που με ενδιαφέρει άμεσα στην ενασχόλησή μου με την ποίηση μέσω της ιστοσελίδας tokoskino.
Εάν πρόκειται να διακρίνουμε και/ή να προσδιορίσουμε μια ξεκάθαρη και οφθαλμοφανή τάση στη σημερινή ποίηση, θα λέγαμε με βεβαιότητα ότι, ναι, αυτή η ποίηση έχει κοινωνική απεύθυνση γιατί καταπιάνεται άμεσα με τα σύγχρονα καθημερινά προβλήματα και τις πάμπολλες αγωνίες. Έχει ήδη αναδειχθεί μια πολιτική συνείδηση ανάμεσα στους/στις ποιητές/τριες του καιρού μας η οποία παρεμβαίνει ήδη στη δημόσια σφαίρα ή, τουλάχιστον, το διεκδικεί αυτό και με πολλές αξιώσεις, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.
Είναι με αυτό κατά νου που προσωπικά επέλεξα την προμετωπίδα “For a revolutionary poetry of our times” (Για μια επαναστατική ποίηση των καιρών μας) στο tokoskino.
Η σημερινή ποιητική γενιά συμμετέχει άμεσα στις κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες, εκφράζεται μέσα από εναλλακτικά μέσα επικοινωνίας, ασχολείται με πλείστα κοινωνικά, περιβαλλοντικά, πολιτισμικά θέματα και κινήματα, με θέματα φύλου και άλλα. Όλο αυτό έχει, βέβαια, την αντανάκλασή του στον τρόπο γραφής και στο πώς αυτός κοινωνικοποιείται. Μπορεί σε πολλούς/ές νέους/ες ποιητές/τριες ο στίχος να είναι απλός και μινιμαλιστικός, ωστόσο έχω την εντύπωση ότι συνομιλεί άριστα με το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι.
Προσωπικά, είμαι… θιασώτης του άμεσου, του ευθέως και του αγωνιστικού στίχου που θέτει ξεκάθαρα το όποιο ζήτημα.
Φέρνω ως ειδικό παράδειγμα τους ποιητές/τριες που συμπεριλαμβάνονται στην Ανθολογία “Austerity Measures” με την ευθύνη της ελληνίστριας, Κάρεν Βαν Ντάικ (Karen van Dyck), που εκδόθηκε αρχικά από το Penguin, το 2016, και οι οποίοι/ες είναι σφόδρα πολιτικοποιημένοι/ες και προέρχονται από ποικίλα ρεύματα και τεχνοτροπίες. Προέρχονται από διαφορετικά επαγγελματικά, κοινωνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα, αλλά συμμετέχουν ή είναι πολύ κοντά σε ριζοσπαστικές πολιτικές συλλογικότητες και οικογένειες της εργατικής τάξης. Έχουν τεράστια ποικιλία όσον αφορά τις ευαισθησίες και τις ποιητικές τους συγγένειες. Δεν περιορίζονται σε ακαδημαϊκά στρατόπεδα ή κίνητρα, αντιστέκονται στην πολιτική περιχαράκωση – αλλά εξακολουθούν να αρνούνται να σιωπήσουν ή να εξαφανιστούν στην εποχή τους και στον τόπο τους. Να σημειωθεί ότι η Ανθολογία “Austerity Measures” έχει εκδοθεί και στην Ελλάδα υπό τον τίτλο Μέτρα λιτότητας. Ανθολογία ποίησης, σε Εισαγωγή-ανθολόγηση-επιμέλεια Karen van Dyck (Άγρα, Αθήνα 2017, 281 σελ.).
Σε μια εποχή που κυριαρχεί η εικόνα και η μονοσήμαντη φράση, η ποίηση είναι η μόνη τέχνη που μπορεί -και πρέπει- να αντιπαραθέσει αποφασιστικά ένα γνήσιο και ανατρεπτικό λόγο. Η λεγόμενη γενιά της κρίσης με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, μέσα με νέες μορφές γραφής και κοινωνικοποίησής τους και με ποικίλες τάσεις -ή και στάσεις- αμφισβήτησης ανέδειξε και συνεχίζει να αναδεικνύει την κοινωνική υφή της κρίσης, πώς αυτή μετουσιώνεται στο κοινωνικό σώμα ως όλον, δημιουργώντας ανεπαίσθητα επακόλουθα, φέροντας άμεσα και ωμά την κατάρρευση των κοινωνικών σχέσεων συνολικά και των όποιων πτυχών της στο προσκήνιο και μαζί με όλα αυτά τη δίκαιη οργή των νέων ποιητών/τριών η οποία αγωνίζεται να μετουσιωθεί σε παντελή κοινωνική κριτική. Στη διαδικασία αυτή η «γενιά» αυτή εναντιώνεται άμεσα στις κάλπικες και παρωχημένες δημόσιες σχέσεις, στους παλαιούς κριτικούς και τα τερτίπια τους και, αν μη τι άλλο, όλο αυτό χαρακτηρίζεται από μια αρκετά έντονη πολιτικοποίηση.
Ωστόσο, δεν γνωρίζω αν μπορούμε ακόμα να μιλήσουμε για νέα ποιητική γενιά, γιατί τα όρια και οι παράμετροι που συνθέτουν κάτι τέτοιο είναι ακόμα αρκετά δυσδιάκριτα, αλλά και γιατί το ό,τι κάνει αυτή η «γενιά» είναι ακόμα πειραματικό, εξελίσσεται, είναι σαν να λέμε ένα σχέδιο ή μια επιχείρηση υπό ανάπτυξη, άρα και υπό συνεχή αίρεση ή αναθεώρηση, μέχρι να φτάσουμε σε ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα, σε τέτοιες συντεταγμένες που να μας κάνουν να πούμε με σιγουριά ότι εδώ έχουμε πλέον με κάτι ξεκάθαρο, κάτι αποκρυσταλλωμένο.
Εκείνο που σαφώς έχει αλλάξει είναι ο τρόπος πρόσληψης και ανάγνωσης της κοινωνικής πραγματικότητας με νέους όρους σε σχέση με την παλαιότερη. Εκφράζει την αγωνία της χωρίς να στεγάζεται κάτω από πολιτικά μανιφέστα, χωρίς να εντάσσεται σε κανένα συλλογικό ορίζοντα ή σχέδιο, μακριά από εθνικούς και ιδεολογικούς μύθους. Αναζητά την κοινωνική αλήθεια υπαρξιακά.
Εντέλει, είμαι πεπεισμένος ότι αυτές τις στιγμές των πολλαπλών και πολυσχιδών κρίσεων, ο ποιητικός λόγος, η ίδια η ποιητική πράξη διατηρεί την ίδια αισθητική, την παρατηρητικότητα και διορατικότητα ώστε να μην γίνεται μια απλή ουρά της καθημερινότητας και να μην εξαρτάται μόνο από αυτήν.
Εκείνο που επικρατεί στη σημερινή ποίηση είναι η επαναφορά του κοινωνικού βλέμματος και κριτικής. Γιατί η ποίηση λειτουργεί -και πρέπει- μέσα στον άνθρωπο και, κατ’ επέκταση, στην κοινωνία.
Σχετικά κείμενα
-Η Ελληνική Ποιητική Γενιά του 2000 https://voidnetwork.gr/2018/06/18/synentefksi-vasilis-lampropoulos-i-elliniki-poiitiki-genia-tou-2000/
-Μια διαλεκτική των εναντίων, παρά των αντιθέσεων, στην ποίηση του 2000 https://poetrypiano.wordpress.com/2017/06/23/a-dialectic-of-contraries-rather-than-opposites-in-four-2017-greek-poetry-cycles/
-Γραμματολογικά και άλλα τινά https://www.bibliotheque.gr/article/57664
-Ποίηση την εποχή της κρίσης: η επανάκαμψη του κοινωνικού βλέμματος https://bookpress.gr/stiles/eponimos/8175-poiisi-thn-epoxi-tis-krisis-makis-karayiannis
-Παίζουμε ένα ποίημα; https://www.hartismag.gr/hartis-3/klimakes/paizoyme-ena-poihma
-Kalliope X opens a door to the “hidden” treasures of Australian contemporary literature https://neoskosmos.com/en/2021/11/25/life/arts/kalliope-x-opens-a-door-to-the-hidden-treasures-of-australian-contemporary-literature1/
-Η αριστερή μελαγχολία στην Ελληνική ποιητική γενιά του 2000 https://thraca.gr/2018/12/2000_15.html
https://sites.lsa.umich.edu/poetrycrisis/2023/12/29/%ce%b4%ce%b7%ce%bc%ce%ae%cf%84%cf%81%ce%b7%cf%82-%cf%84%cf%81%cf%89%ce%b1%ce%b4%ce%af%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%ce%bc%ce%b9%ce%b1-%cf%80%ce%bf%ce%af%ce%b7%cf%83%ce%b7-%cf%80%ce%bf%cf%85/
To Koskino 