Α’ Η μάχη των εντυπώσεων

Τον είπαν «ο τελευταίος δίκαιος πόλεμος», «ο τελευταίος ρομαντικός πόλεμος» αν και φαίνεται σαν να ανήκει στο προϊστορικό παρελθόν. Ακόμα και στην Ισπανία. Διεξήχθη μέσα σε ένα ηθικό και ιδεολογικό κλίμα που σήμερα μόνο άνθρωποι που διαθέτουν ένα ισχυρό συγκινησιακά και ιδεολογικά σύστημα πεποιθήσεων (οι αναρχικοί δηλαδή) μπορούν να το συλλάβουν. Και παραμένει σταθερά η μόνη πολιτική υπόθεση, η οποία, έστω και αναδρομικά, φαίνεται κρυστάλλινη και ακαταμάχητη όπως τότε, το 1936. Τίποτα περίεργο λοιπόν στο ότι εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρώπη και την Αμερική, από τους φιλελεύθερους μέχρι τα απώτερα όρια της Αριστεράς (βλέπε προηγούμενη παρένθεση) θεώρησαν την υπόθεση της ισπανικής πάλης δική τους.
Ας ξεκινήσουμε τη λογοτεχνική αναδρομή με τον πιο σημαντικό Βρετανό ποιητή της δεκαετίας, τον W.H. Auden:

Σ’ αυτό το άνυδρο κομμάτι γης, που το τσουρουφλίζει η ζέστη
Που η Αφρική κόλλησε τόσο βάναυσα στην πολυμήχανη Ευρώπη
Σ’ αυτό το επίπεδο κομμάτι γης που το χαρακώνουν ποτάμια
Οι σκέψεις μας έχουν σώματα
Τα απειλητικά σχήματα του πυρετού μας
είναι συγκεκριμένα και ζωντανά.
(Μετάφραση Βασίλης Καπετανγιάννης)

Έχουνε να πούνε για τους πολυδύναμους μηχανισμούς προπαγάνδας που κινητοποίησαν και τα δύο στρατόπεδα, δεδομένης της παγκόσμιας απήχησης, για να κερδίσουν τη μάχη των εντυπώσεων. Εάν χρειαζόταν να κρατήσουμε το πιο χτυπητό παράδειγμα, θα στεκόμασταν στο γεγονός ότι η Χενεραλιτάντ (η αυτόνομη κυβέρνηση της Καταλονίας) εξέδιδε και απέστειλε στο εξωτερικό σε 100.000 διευθύνσεις, προσωπικοτήτων και οργανώσεων, ένα Δελτίο Τύπου όπου προπαγάνδιζε τις θέσεις της σε πέντε γλώσσες: αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, εσπεράντο (όχι με την έγκριση του Μαξ Νετλάου, για όποιον το ́χει με τα inside jokes) και λατινικά (για τους σοσιαλίζοντες καθολικούς κληρικούς!

Όσον αφορά τη CNT-FAI τώρα, για να πάμε στα καθ ́ ημάς, τόση φασαρία θα της ήταν περιττή: Δική της η βασική παράδοση της εργατιάς. Δική της η αριθμητική υπεροχή στις ένοπλες πολιτοφυλακές. Δική της η κυριαρχία στην κολεκτιβοποίηση της Αραγονίας, της Καταλονίας και της μεσογειακής ακτής.
Δική της και ευθύνη – αν και η πίκρα αυτής της διαπίστωσης αφορά άλλη θεματολογία.

Εξυπακούεται φυσικά πως αιχμή του δόρατος στη μάχη των εντυπώσεων ήταν οι κορυφαίες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας (κάποιες προσεχώς) οι οποίες έγιναν οι φωνές της αντιφασιστικής παράταξης με την ιδιότητα του πολεμικού ανταποκριτή. Ένας πρόχειρος κατάλογος εντυπωσιάζει: Αντρέ Μαλρό, Τριστάν Τζαρά (χαρά, οι λετριστές!), Έρνεστ Χεμινγουέι, Άρθουρ Κέσλερ, Τζορτζ Όργουελ, Ίλια Έρενμπουργκ, Μιχαήλ Κολτσόφ.

Να συμπληρώσουμε πως γενικά υπήρχε δυσπιστία και από τις δυο πλευρές για τους πολεμικούς ανταποκριτές, τους θεωρούσαν κατάσκοπους. Τώρα, όσον αφορά τον Κολτσόφ και τον Έρενμπουργκ –και μην το πείτε σε κανέναν- έκαναν διάνα. Πάντως, τον Έρενμπουργκ προτού τον σταυρώσουμε ας θυμηθούμε ότι, ως συγγραφέας δεν ήταν καθόλου κακός – τα διηγήματά του για την Κομούνα του Παρισιού, κυρίως. Και ας μην ξεχνάμε πως παρά τρίχα σώθηκε στις εκκαθαρίσεις, κάποιο γραφειοκρατικό σφάλμα μάλλον.

Το ποίημα του Τζ. Όργουελ από το «Προσκύνημα στην Καταλονία» είναι από τα πιο γνωστά μας καθώς η μετάφρασή του (1974) συμβαδίζει με τα πρώτα βήματα του αναρχικού κινήματος της Μεταπολίτευσης. Οι δύο τελευταίες στροφές του:

Τ ́ όνομά σου και τα έργα σου ξεχάστηκαν
Πριν ακόμα στεγνώσουν τα κόκκαλά σου
Και το ψέμμα που σε σκότωσε είναι θαμμένο
Κάτω από ‘να μεγαλύτερο ψέμμα.
Αλλ ́ αυτό που είδα στο πρόσωπό σου
Καμμιά δύναμη δεν μπορεί να το σβύσει
Καμμιά βόμβα δεν μπορεί
Να καταστρέψει το καθάριο πνεύμα.
(Μετάφραση Τάσος Δαρβέρης, η ορθογραφία είναι της πρώτης έκδοσης).

«Αναπαύσου εν ειρήνη, Νικόλα. Ας ελπίσουμε ότι όλα τελείωσαν γρήγορα και δε σε πόνεσαν», γράφει ο Άρθουρ Κέσλερ στην «Ισπανική Διαθήκη». «Για την εκτέλεσή σου διάλεξαν μια επίσημη μέρα. Ποια άραγε σημαία έβαλαν τα ξένα Προξενεία; Ήσουνα μικρόσωμος, αδύνατος και καχεκτικός, Ανδαλουσιάνε χωριάτη με τα μπλε προεξέχοντα μάτια. Ήσουν ένας από τους ταπεινούς και καταφρονεμένους. Σου αφιερώνω αυτό το βιβλίο.
Αυτό είναι που ονομάζουν “στρατιωτικήν εξέγερσιν” Νικόλα. Αυτό είναι που ονομάζουν “δάκτυλον της Μόσχας” Νικόλα. Αυτό είναι που ονομάζουν “ένστικτα πληβείων”, Νικόλα. Το ότι ένας μικρόσωμος χωριάτης σαν κι εσένα θέλει να μάθει να διαβάζει και να ζει σαν άνθρωπος. Θες μου. Έπρεπε να σ’ έχουν στείλει πραγματικά στη Γενεύη μέσα σ’ ένα κλουβί με την επιγραφή: «Ιδε ο άνθρωπος του 1937 – και μη χαλάτε την καρδούλα σας, μη χολοσκάτε».

Β ́ Οι Ισπανόφωνοι

Σε περίπτωση που λέγοντας «στρατευμένη ποίηση» εννοούσαμε «κομματικοποιημένη ποίηση» ούτε ένας ισπανικός εμφύλιος δεν θα ήταν αρκετός για να την καταξιώσει. Ένα καλλιτεχνικό δημιούργημα αθέμιτο και αισθητικά εσφαλμένο δεν μπορεί να το νομιμοποιήσει καμιά ιδεολογία. Η διαφήμιση υπό μορφήν στιχουργίας είτε εξυμνεί ένα κόμμα ή έναν ηγέτη είτε εξυμνεί το λευκότερο λευκό δεν αποτελεί τέχνη. Ας ξεμπερδέψουμε λοιπόν με μια περιφρονητική μνεία στον Rafael Alberti (1902-1999) μέλος του ΚΚ Ισπανίας, ο οποίος στο έργο του εκθειάζει την παράταξή του φτάνοντας στο σημείο να αποσιωπήσει υστερόβουλα τη συμβολή κάθε άλλου παράγοντα της αντιφασιστικής παράταξης. Και ας δώσουμε λίγο χρόνο περισυλλογής για τον νεαρό Miguel Hernandez (1910-1942) «Το τραγουδιστάρι της απουσίας» (1939-1941) ο οποίος, βιώνοντας την τραγική εμπειρία της ήττας και πεθαίνοντας στα στρατόπεδα συγκέντρωσης του φρανκισμού, αξίζει τη μεροληψία μας.

Ο ποιητής Leon Felipe, αμετάφραστος στην Ελλάδα υπήρξε γνήσιος αναρχικός «από εκείνους τους Δον Κιχώτες που παράγει η Ισπανία». Έγραψε τις ποιητικές συλλογές «Ο παλιάτσος με τις καρπαζιές» (1938), «Το τσεκούρι» (1939), «Ισπανός της Εξόδου και της θρήνου» (1939), «Ισπανία και ισπανικότητα» (1942-1946). Για την ώρα δεν διαθέτουμε αρκετό υλικό για να επιβεβαιώσουμε την επιρροή που του άσκησε ο Γουόλτ Ουΐτμαν, αντιθέτως μπορούμε να εντοπίσουμε τον ιδιότυπο σαρκασμό με τον οποίο εμπλούτισε τη θεματολογία του πολέμου:

Φράνκο, δικό σου το νοικοκυριό, το σπίτι,
το άλογο
και το πιστόλι.
Δικιά μου είν’ όμως η πανάρχαια φωνή της γης. Εσύ τα παίρνεις όλα και μ’ αφήνεις γυμνό, περιπλανώμενο ανά τον κόσμο… Εγώ όμως βουβό… βουβό σ’ αφήνω!
Και πώς πια θα μαζέψεις το σιτάρι,
πώς θα μπορείς ν’ ανάβεις τη φωτιά, αφού εγώ παίρνω μαζί μου το τραγούδι;

Εμβληματικό έργο στην ποιητική παραγωγή της εποχής «Η Ισπανία στην καρδιά μας» (1938) του Pablo Neruda (1904-1973). Σημείο αναφοράς στο διεθνές κομουνιστικό κίνημα, ήξερε εν τούτοις να κρατάει την κομματική του ταυτότητα στην τσέπη του (αν και, ως Χιλιανός, πιθανόν φυλαγμένη σε κάποιο ασφαλές μέρος) πάντως δεν την έβαζε εξώφυλλο στις ποιητικές συλλογές του. Η αμεσότητα και το πάθος του φαίνονται ειλικρινή, δαμασμένα από τη ποιητική του μαεστρία:

Έμενα εγώ σε κάποια γειτονιά της Μαδρίτης, με καμπαναριά με ρολόγια, και με δέντρα.
Από κει έβλεπες το ξερακιανό πρόσωπο της Καστίλλης
σαν ωκεανό από δέρμα. Το σπίτι μου όλοι το ‘λεγαν σπίτι των λουλουδιών […] Το θυμάσαι, Ραούλ;
Ραφαήλ, το θυμάσαι; Το θυμάσαι κι εσύ, Φεδερίκο, από κάτω απ’ το χώμα; […] Προδότες
στρατηγοί: δείτε λοιπόν το σπίτι μου νεκρό, δείτε λοιπόν τη σφαγιασμένη Ισπανία:
αλλ’ απ’ το κάθε νεκρό σπίτι ξεπετιέται
αντί για άνθη διάπυρο μολύβι, αλλ’ απ’ την κάθε μαχαιριά στης Ισπανίας το στήθος βγαίνει η ίδια η Ισπανία, αλλ’ απ’ το κάθε παιδί σκοτωμένο
φυτρώνει ένα ντουφέκι με δυο μάτια, αλλά το κάθε φονικό σας γεννά σφαίρες,
σφαίρες που κάποια μέρα θα βρουν στόχο την καρδιά σας.

Συνεχίζουμε με τον Περουβιανό ποιητή Cesar Vallejo (1892-1938). Κορυφαίος εκπρόσωπος της λατινοαμερικάνικης αβανγκάρντ και στρατευμένος κομμουνιστής, θεωρείται η αρτιότερη λογοτεχνικά μαρτυρία για τον Ισπανικό Εμφύλιο, γεγονός για το οποίο μέχρι να μεταφραστεί δεν είμαστε σε θέση να εκφέρουμε γνώμη. Η σχετική ποιητική συλλογή του έχει τίτλο «Ισπανία, απελθέτω απ ́εμού το ποτήριον τούτο». Πέθανε νέος, προτού τελειώσει ο πόλεμος, για τον οποίο εκφράζεται με μια εντυπωσιακή πολιτική διαύγεια:

Φυλάξου, Ισπανία, απ’ τη δική σου Ισπανία! Φυλάξου απ’ το δρεπάνι χωρίς το σφυρί! Φυλάξου απ’ το σφυρί χωρίς το δρεπάνι! […] Φυλάξου απ’ τον που πριν λαλήσει τρις ο αλέκτωρ/ τρις θα σε απαρνηθεί! […] Φυλάξου κι απ’ τον εκατό τοις εκατό πιστό […] Φυλάξου απ’ αυτούς που σ’ αγαπάνε! Φυλάξου από τους ήρωες σου!/Φυλάξου κι από τους νεκρούς σου!/ Φυλάξου απ’ τη Δημοκρατία!/Φυλάξου από το μέλλον!

Η οδύνη του δεν εκδηλώνεται με κραυγές οργής. Μια παρωδία προσευχής η οποία απευθύνεται συγκρατημένα σε κάποιο «χθόνιο δαιμόνιο» της ανδρείας αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα:

Πάτερ ημών, κουρνιαχτέ σιδερένιε,
είθε ο Θεός σε πλάσει σε ανθρώπινο καλούπι,
πάτερ ημών κουρνιαχτέ, σε προέλαση πύρινη […]
Πάτερ ημών κουρνιαχτέ, σάβανο του λαού,
είθε ο Θεός σ’ έχει σώο από κάθε κακό, πάτερ ημών, κουρνιαχτέ της Ισπανίας.
Πάτερ ημών κουρνιαχτέ που στο μέλλον βαδίζεις, είθε ο Θεός σε οδηγήσει και σου δώσει φτερά,
πάτερ ημών κουρνιαχτέ, που στο μέλλον βαδίζεις.

Και ελπίζει στη νίκη χωρίς θριαμβολογίες με μια γλώσσα παιδική:

Αν πέσει -εντάξει, μια κουβέντα λέω- αν πέσει η Ισπανία, από τη γης στην κάτω άβυσσο,
παιδιά, αχ πώς θα πάψετε να μεγαλώνετε!
Πώς μόνο δέκα θα σας βγουν δοντάκια, κι οι δίφθογγοι θα μείνουν μπαστουνάκια και το μετάλλιο κλάματα
Και πώς θα παραμείνει εκείν’ τ’ αρνάκι
δεμένο απ’ το να πόδι στο μελανοδοχείο!
Ax πώς της αλφαβήτας τα σκαλιά θα κατεβείτε μέχρι το γράμμα που γεννήθηκε απ’ τον πόνο! […]
Κρατήστε την αναπνοή σας, κι αν […] μολύβια δίχως μύτη σας φοβίσουν, κι αν η μάνα Ισπανία θα πέσει -εντάξει, μια κουβέντα λέω, τότε, παιδιά του κόσμου, βγείτε σεις να την βρείτε!..

Αφήνουμε τελευταία την «Ελεγεία για έναν σύντροφο που έπεσε στο μέτωπο της Αραγονίας» (1937) του Μεξικανού Octavio Paz (1914-1998) επειδή συνδέεται με μια τραγική πτυχή της δικής μας ιστορίας:

Έπεσες, σύντροφε,
μέσ’ στη φλεγόμενη του κόσμου χαραυγή […]
Εν μέσω των δικών σου, για τους δικούς σου πέθανες.

Δηλαδή, όχι ακριβώς…

Η ποιητική πρόθεση είναι να μεταφέρει ένα μήνυμα αλληλεγγύης και ελπίδας, η οποία και ευοδώνεται. Το θέμα είναι ότι, όπως έμαθε εκ των υστέρων ο ποιητής (και συγγραφέας) ο σύντροφος στον οποίο αναφέρεται στερήθηκε της πολυτέλειας να θυσιασθεί από τους φαλαγγίτες. Δολοφονήθηκε κατά τις εκκαθαρίσεις της GPU στη Βαρκελώνη τo 1937 οπότε ή τροτσκιστής ήταν ή αναρχικός.
(Σημείωση: Οι μεταφράσεις από τα Ισπανικά είναι του Βίκτορα Ιβάνοβιτς)

Εμβολίμως να αναφέρουμε το αρκετά γνωστό «Χιονίζει μες στη νύχτα» του Ναζίμ Χικμέτ:

Κι ωστόσο ξέρω πως τα πόδια σου
ριζωμένα στις πύλες της Μαδρίτης
κρυώνουνε σα δυο γυμνά παιδιά
και ξέρω ακόμη
πως ό,τι ωραίο κι ό,τι μεγάλο υπάρχει
ό,τι μεγάλο κι ό,τι ωραίο θα βρει μια μέρα ο άνθρωπος
(ετούτο πού ́ναι η τρομερή λαχτάρα της ψυχής μου)
το ξέρω πως χαμογελάει μέσα στα μάτια του φρουρού μου,
μπρος στις πύλες της Μαδρίτης,
και ξέρω ακόμη πως εχτές, αύριο, κι απόψε βράδυ
αχ, δεν μπορώ να κάνω τίποτ’ άλλο/παρά μονάχα να τον αγαπάω.
(μτφρ: Γιάννης Ρίτσος)

Γ ́ Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, του αρχιξεφτίλα: Η στάση των Ελλήνων διανοούμενων.

«Αργόσχολοι και ματαιόδοξοι γραφιάδες»
(Από το ποίημα του Ν. Εγγονόπουλου Νέα περί του θανάτου του Ισπανού ποιητού Φ.Γκ. Λόρκα στις 19 Αυγούστου του 1936 μέσα στο χαντάκι του Κάνμινο ντε λα Φουέντε)

Ξεκινάμε με μια έκρηξη οργής για την πιο απαράδεκτη περίπτωση: Αυτήν του Καζαντζάκη. Οι ενδείξεις ότι ο «Νίκησα; Νικήθηκα; Τούτο μόνο ξέρω: Είμαι γεμάτος πληγές και στέκομαι όρθιος» φέρθηκε ως ο δειλός, ασήμαντος ανθρωπάκος που κατά βάθος πάντα ήταν δεν επιδέχονται αμφιβολίες. Όσο για το επιτύμβιο «Δεν φοβάμαι τίποτα κ.λπ.» κάποιος επιτέλους πρέπει να προσθέσει «Εκτός από το να πλησιάσω σε εμπόλεμη ζώνη παριστάνοντας τον πολεμικό ανταποκριτή». Ο επαίσχυντος χαρακτηρισμός που έδωσε στο Τολέδο ως Μεσολόγγι στις ανταποκρίσεις του στην «Καθημερινή» καταδεικνύουν πως, όχι μόνο δεν ήξερε την τύφλα του για τις εξελίξεις, αλλά δεν είχε πλησιάσει σε πολεμικό μέτωπο ούτε στα εκατό χιλιόμετρα θα λέγαμε, εάν είχε απομείνει στην Ισπανία απόσταση εκατό χιλιομέτρων χωρίς εμπόλεμη ζώνη.

Το Τολέδο όντως πολιορκήθηκε σαν το Μεσολόγγι. Και οι υπερασπιστές του όντως στάθηκαν γενναίοι σαν τους Μεσολογγίτες. Το θέμα είναι πως αυτοί ήταν Δημοκρατικοί και όχι φαλαγγίτες. Η αντίστασή τους κράτησε 34 μέρες, από την πόλη απέμειναν μόνο ερημωμένα ερείπια, οπότε είχε καιρό να πάρει τις πληροφορίες του ο… χμμ…, ο υπερεκτιμημένος παπαγάλος και ουραγός κάθε καλλιτεχνικού ρεύματος της Ευρώπης ας πούμε, γνωστός στα γυμνασιόπαιδα και τους β ́ διαλογής κριτικούς ως «Μαθήματα ελευθερίας και δύναμης» (σιγά το λογοτεχνικό κατόρθωμα να μεταφράζεις τον Μπέρξον και τον Νίτσε σε κρητική διάλεκτο και να τους ενσωματώνει μια υποτυπώδη πλοκή, εδώ μετάφρασαν τον Αστερίξ).

Συνεχίζοντας, να προσθέσουμε στη δύσοσμη λίστα της των υποστηρικτών του Φράνκο τον Ξενόπουλο (τελικά, καλά έκαναν οι καθαρευουσιάνοι τον καιρό του Γλωσσικού μας Ζητήματος να το αποκαλούν «Ξερνόπουλο») και τον Παλαμά, που μετά βίας βγήκε επιλαχών, δεν τα κατάφερε στον διαγωνισμό «Πνευματικός άνθρωπος και ταυτόχρονα ηλίθιος: Γίνεται;». Το βραβείο πήγε στον Σαλβαντόρ Νταλί, τον αδελφικό φίλο του Λόρκα, τον σύντροφό του στον κύκλο των σουρεαλιστών στο Παρίσι του Μεσοπολέμου τον οποίο τόσο γλαφυρά ζωντάνεψε ο Λουί Μπουνιουέλ στο αυτοβιογραφικό του μυθιστόρημα «Η τελευταία πνοή». Η δήλωσή του λίγο πριν από το σφύριγμα της λήξης: «Εγώ θα πάω με τον νικητή γιατί η πανωλεθρία είναι αντιαισθητική»].

..Δ ́ Και για να μας φύγει άσχημη γεύση από αυτό το «λεφούσι της ατιμίας» όπως έλεγε κι ο Τσιφόρος

Αντίθετα με τους πνευματικούς (σιγά!) ανθρώπους στο εσωτερικό της Ελλάδας οι διανοούμενοι της Διασποράς στήριξαν εμπράκτως τον αγώνα του Ισπανικού λαού με λογοτεχνικά έργα άρθρα και συμμετοχή σε διεθνή συνέδρια. Κορυφαία περίπτωση ο Στρατής Τσίρκας. Με πρωτοβουλία του Μιχαήλ Κολτσόφ (είπαμε, είπαμε σταλινικός και πράκτορας της GPU, μια στιγμή να αναθεματίσουμε και με τον Εντσεσμπέργκερ που παραθέτει αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις που πήρε από τον Ντουρούτι, κι ας επιστρέψουμε στο θέμα μας) οργανώθηκε το Συνέδριο για την Υπεράσπιση της Κουλτούρας των Αντιφασιστών Συγγραφέων (Ιούλιος 1937 Μαδρίτη-Βαλένθια-Παρίσι). Την έναρξη των εργασιών διεκπεραίωσε ο Κολτσόφ, πρόεδρος ήταν ο Αντρέ Μαλρό (οποίος λίγο αργότερα παράτησε το προεδριλίκι για να καταταγεί στις Διεθνείς Ταξιαρχίες) και οι εργασίες ολοκληρώθηκαν στο Παρίσι όπου ο (ασφαλής εκεί που βρισκόταν και με πολλές λαδιές που ας μείνουν για άλλη φορά) Λουί Αραγκόν, απαγγέλλοντας σε μετάφραση τον «Όρκο στον Φ. Γκαρθία Λόρκα» του Στ. Τσίρκα.

Στ’ όνομά σου, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα
…εμείς ποιητές απ’ όλες τις χώρες του κόσμου
παίρνουμε εδώ τον όρκο τον κοινό τ’ όνομά σου να μην ξεχαστεί ποτέ πάνω στη γης
κι όσο υπάρχει τυραννία και καταπίεση
να τις πολεμούμε…
(«Τα Ποιήματα», Κέδρος 1981).

Ενδεικτικά επίσης να αναφερθούμε και στο διήγημά του «Αλλαξοκαιριά» όπου ζωντανεύει μια σημαντική στιγμή της άμεσης αντίδρασης των κορυφαίων Ισπανών διανοούμενων στο πραξικόπημα της 18ης Ιουνίου:
Ήταν ο Μιγκέλ ντε Ουναμούνο στο πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα. Μπρος στο φασίστα, το σακάτη και μισότρελο στρατηγό, που είχε κράξει το σύνθημα της Μαροκινής Λεγεώνας: «Βίβα λα Μουέρτε»! ο προφητικός γέρος, δυο βήματα μόλις από τον τάφο, με φωνή ραγισμένη από τη φρίκη της τραγωδίας που πλακώνει αμείλιχτη, κηρύχνει την πίστη του στη ζωή και στις πνευματικές αξίες του ανθρώπου. Πεπίτο, σήμερα, πρέπει να πιάσει πάλι ν’ αντηχεί ο Λόγος για να στυλωθούν οι ψυχές.

Γνωστό κυρίως από τη μελοποίηση του Θ. Μικρούτσικου ποίημα του Ν. Καββαδία «Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα», πρωτοπορεί και καινοτομεί συνδέοντας την ελληνική πραγματικότητα της Κατοχής και του δικού μας Εμφύλιου με την ισπανική πραγματικότητα της περιόδου 1936-1939.

Η Διδώ Σωτηρίου στο μυθιστόρημα «Οι νεκροί περιμένουν», επίσης καταθέτει μια πτυχή της λαϊκής απήχησης που είχαν τα γεγονότα:
«Φέρε την εφημερίδα να δούμε, τι έκαναν και σήμερα εκείνοι οι Νο Πασαράν!…»
(Αναφορά στις γειτονιές της Κοκκινιάς με τους φτωχούς πρόσφυγες να αγοράζουν εφημερίδες και παρακολουθούν τις εξελίξεις καρφώνοντας πινέζες στα σημεία του χάρτη όπου υποχωρούσαν οι φασίστες).

Το γεγονός ότι η ζωντανή και θετική μνήμη της Ισπανίας είναι έντονα παρούσα και μετά το τέλος της Κατοχής αποτυπώνεται και σε σχετικό δοκίμιο του Οδυσσέα Ελύτη.
«Γεια σου Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα! Η πιστολιά που σώριασε στον πέτρινο τοίχο ενός χωριού της πατρίδας σου τίποτα δεν κατάφερε να κάνει! Του λαού η δύναμη, που αγάπησες, ανασταίνει τώρα τα λόγια σου για πάντα και ξέρεις εσύ πόσο το δάκρυ ενός χωριάτη αξίζει περισσότερο από τα βραβεία όλων των Ακαδημιών, πόσο από ένα κομμάτι χρυσάφι γίνεται δείγμα ζωής ανώτερο το πλατανόφυλλο εκείνο που μέσα στα θαμπά πρωινά στέλνει συνοδειά ο βοριάς στους ώμους των αντάρτηδων που πολεμάνε!»
(Οδ. Ελύτης, «Ανοιχτά Χαρτιά»).

Ο Οδυσσέας Ελύτης υμνητής των αναρχικών ανταρτών οι οποίοι μετά τη λήξη του εμφυλίου πολεμούσαν το καθεστώς του Φράνκο από τα βουνά της Ισπανίας! Να κάτι που ξέχασε να το αναφέρει η Σουηδική Ακαδημία στην ανακοίνωση για την απονομή του Νόμπελ το 1979.

Ένα συμπέρασμα που θα μπορούσε να προκύψει από τα παραπάνω, είναι πως στον Ισπανικό Εμφύλιο τη μάχη των εντυπώσεων τελικά την κέρδισε η πλευρά μας. Έχουμε κάθε λόγο να νιώσουμε δικαιωμένοι γι’ αυτό, όπως και για τις επιλογές μας ηθικές, συναισθηματικές, ιδεολογικές.
Όμως τον πόλεμο τον κέρδισε ο Φράνκο…

*Το πήραμε από εδώ: https://athens.indymedia.org/post/1626120/ όπου το ανάρτησε κάποιος με τα αρχκά Ο.Κ.