Συνέντευξη στο Βακχικόν και στον Νέστορα Πουλάκο
Σειρά: Οι μεταφραστές στο Vakxikon.gr
Αριθμός στη σειρά: 12
Εξ αφορμής του ανεβάσματος του «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου από το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Ιωαννίνων και τον Κώστα Φιλίππογλου στις 17-18 Ιούλιου στο Αρχαίο Θέατρο της Δωδώνης και στις 21-22 Αυγούστου στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, συνομιλήσαμε με τον μεταφραστή του έργου και ποιητή Γιώργο Μπλάνα. Σημειώστε ότι η μετάφραση κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης (2015).
Πόσο επίκαιρο, σύγχρονο και διαχρονικό θεωρείτε το κείμενο του «Προμηθέα Δεσμώτη» στις μέρες μας;
Πολύ – ή μάλλον: απόλυτα. Όλα τα έργα της αρχαίας γραμματείας είναι σε απόλυτο βαθμό απόλυτα. Απόλυτα επίκαιρα, απόλυτα σύγχρονα, απόλυτα διαχρονικά. Πρώτα-πρώτα, το φαντασιακό μας πηγάζει σε μεγάλο βαθμό από αυτά. Σαν να λέμε: πάνω τους φτιάξαμε τον πολιτισμό μας. Είναι φυσικό, λοιπόν, να τα βρίσκουμε πάντα μπροστά μας. Δεν σταματήσαμε ποτέ να τα ερμηνεύουμε και να χρησιμοποιούμε αυτές τις ερμηνείες για να διαμορφώσουμε τις ιδέες μας, με βάση τις οποίες πραγματοποιούσαμε νέες ερμηνείες και πάει λέγοντας. Κατά κάποιον τρόπο, ο πολιτισμός μας είναι μια σειρά ερμηνειών των αρχαίων έργων. Έπειτα, τα έργα αυτά γεννήθηκαν μέσα στην πόλη, στην αρχαία πόλη, στο πρότυπο των δημοκρατικών κοινωνιών μας. Αντιμετώπιζαν κάθε φορά τα ζητήματα που αφορούσαν στους πολίτες, στην εξουσία και στις μεταξύ τους σχέσεις. Γι’ αυτό είναι αριστουργήματα. Μιλούν για τις τύχες των ανθρώπων, για τα προβλήματά τους, για τις επιλογές τους. Βέβαια διαθέτουν υψηλό βαθμό συμβολισμού και ποιητικής επεξεργασίας. Αυτό τα κάνει ακόμα πιο δραστικά. Οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν πάντα τα ίδια στοιχειώδη προβλήματα ή έχουν την μόνιμη τάση να ανάγουν τα προβλήματά τους σε στοιχειώδεις κοινωνικές λειτουργίες. Ο Προμηθέας πάντα θα είναι αυτός που βοήθησε τους ανθρώπους και θα αποτελεί έναν ρόλο, τον οποίο θα καταλαμβάνει όποιος ή όποιοι βοήθησαν τους ανθρώπους και υπέφεραν. Ο Χριστός είναι κάπως Προμηθέας. Και ο Ναπολέων –αν σκεφτεί κανείς πώς του συμπεριφέρθηκαν οι συμπατριώτες του, όταν κατέρρευσε. Ακόμα-ακόμα, Προμηθείς δεν είναι οι Sacco και Vanzetti και η Rosa Luxemburg κι ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Νίκος Μπελογιάννης. Για τον Αισχύλο, ο Προμηθέας υπήρχε γύρω του. Ο ίδιος ήταν ένας Προμηθέας. Γνώρισε την αγνωμοσύνη εκείνων που ευεργέτησε. Τέλος, ο «Προμηθέας Δεσμώτης» είναι ποίηση που σου κόβει την ανάσα. Ο Αισχύλος έχει βροντερή ποιητική φωνή: λέει τα πιο απλά πράγματα με τον πιο ουράνιο τρόπο και τα πιο ουράνια πράγματα με τον πιο απλό τρόπο. Οι τα πρόσωπά του έχουν ηρωικό παράστημα, αλλά δείχνουν σαν να βρίσκονται ανάμεσά μας. Είναι μια ηρωική άποψη για την ζωή. Μας χρειάζεται. Δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να πιστεύουμε σε μεγάλες ιδέες. Ο φασισμός –όπως έχουν ισχυριστεί αρκετοί μελετητές- δεν έχει σχέση με την ηρωική άποψη για την ζωή. Ο φασισμός είναι διασυρμός, εξευτελισμός του ηρωισμού. Ναι, ο «Προμηθέας Δεσμώτης» είναι επίκαιρος, σύγχρονος και διαχρονικός. Αυτό μας λέει το άμεσο βίωμα της ανάγνωσης ή της θέασής του από την κερκίδα.
Μπορεί εύκολα ο θεατής να κάνει αναγωγή των δεινών του Προμηθέα στα δικά του δεινά;
Αυτή η είναι η βασική λειτουργία της τραγωδίας. Ο θεατής πρέπει να περάσει από μια μύηση, να συμμετάσχει σε μια τελετή κάθαρσης. Προσωπική. Πρέπει να συνταραχτεί από αυτά που συμβαίνουν στο έργο, να ταυτιστεί με τους ήρωες και έπειτα να λυτρωθεί από την ταραχή του, συνειδητοποιώντας την τρομερή αλήθεια της ζωής. Ποιος, λόγου χάρη, δεν έχει νοιώσει κάποτε πως κουράστηκε, μόχθησε για να κάνει το καλό και αντί να επιβραβευτεί, τιμωρήθηκε; Ποιος δεν ένοιωσε πως δεν πρέπει να σκύψει το κεφάλι στον παραλογισμό της εξουσίας; Προμηθέας γράφτηκε ακριβώς για να κάνει καθένας μας αναγωγή των δεινών του Τιτάνα στα δικά του. Αλλιώς δεν θα μπορούσαμε να έχουμε καμιά επαφή με το έργο. Θα ήταν κάτι ξένο, δεν θα μας αφορούσε.
Μπορούμε να μιλάμε ότι και στις μέρες μας, ο Έλληνας κάνει μια είδους αντίσταση απέναντι στους δανειστές του (Δίας) οι οποίοι τον έχουν αλυσοδεμένο (μνημόνιο) στον Καύκασο (Ευρωζώνη);
Αρκετοί μελετητές ή θεωρητικοί ή διανοούμενοι εν γένει, θα μπορούσαν να πουν πως μια τέτοια ερμηνεία «φτωχαίνει» το έργο. Εγώ νομίζω πως όποιος βλέπει παντού φτώχια είναι φτωχός στο μυαλό. Τα μεγάλα έργου λογού αντλούν τον πλούτο τους από τις πολλές και πολύ διαφορετικές ερμηνείες. Φυσικά, το ίδιο το έργο έχει «δουλέψει» -ας πούμε- σκληρά και αξίζει αυτόν τον πλούτο. Ναι, σκεφτείτε πως καταβάλαμε τόση προσπάθεια για να μπούμε στην ΕΕ. Εγκαταλείψαμε αρκετά στοιχεία της παράδοσής μας, τα οποία -καλώς ή κακώς- αποτελούσαν το φαντασιακό μας, για να συμβάλουμε στην δημιουργία μια υπερεθνικής εξουσίας, η οποία μας υποσχέθηκε μια καλύτερη, πιο δίκαιη και πιο ασφαλή ζωή. Την πιστέψαμε να επιχειρήσαμε να προσφέρουμε στον ελληνικό λαό ένα ανθρώπινο μέλλον. Και τότε άρχισαν να μας τιμωρούν. Γιατί δεν ήθελαν τον Έλληνα-άνθρωπο, δεν τους άρεσε. Ήθελαν έναν «Ευρωπαίο», έναν άνθρωπο στα μέτρα τους. Ποιοι; Όχι οι λαοί της Ευρώπης, αλλά οι δυνάστες τους.
Ποια είναι η μεγαλύτερη αλήθεια που μας λέει ο «Προμηθέας Δεσμώτης»;
Τα αριστουργήματα δεν έχουν μια μεγάλη αλήθεια, αλλά ένα δίκτυο αληθειών. Τι να πω, Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» μας λέει: «Είναι απίστευτα σκληρή πάντα η κάθε επόμενη εξουσία» και «Ελεύθερη να έχει και να μην έχει είναι μόνο η εξουσία» και «ακόμα κι ο πιο σοφός είναι εντελώς ανίδεος μπροστά στην εξουσία» και… και… Ο Προμηθέας δεν σταματά να μας βομβαρδίζει με αλήθειες. Πάντως, αν έπρεπε να απαντήσω κάτι συγκεκριμένο, θα έλεγα πως η μεγαλύτερη αλήθεια του έργου είναι τα τελευταία λόγια του Προμηθέα: «βία και τρόμος κι αδικία η Εξουσία».
Έχετε μια μακρά λίστα βιβλίων της αρχαιοελληνικής γραμματείας που έχετε μεταφράσει. Τι σας ελκύει σε αυτού του είδους τα κείμενα;
Η αυτογνωσία. Θέλω να ξέρω τι είμαι μέσα μου βαθιά, πριν τελειώσει το παιχνίδι της ζωή. Βιώνω τον κόσμο μέσα στην γλώσσα μου, όπως όλοι –το ξέρουμε, δεν το ξέρουμε. Αλλά μέσα σ’ αυτήν την γλώσσα υπάρχουν βιώματα που φτάνουν μέχρι τον Όμηρο – και ασφαλώς πιο πριν, αλλά δεν έχουμε την γραπτή σημείωσή τους.
Υπάρχει κάποιο μυστικό για την καλή μετάφραση; Πόσο διαφορετικές μπορεί να είναι οι οπτικές πολλών μεταφραστών πάνω στο ίδιο κείμενο; Με τι κριτήρια κατά τη γνώμη σας ξεχωρίζει μια καλή από μια κακή μετάφραση;
Όχι, δεν υπάρχει. Κάθε μετάφραση είναι μια δημιουργική ανασύσταση. Η μετάφραση είναι δημιουργία ενός λογοτεχνήματος. Δουλεύει με τον τρόπο της «πρωτότυπης» δημιουργίας. Κάθε άλλος τρόπος απλά δεν μπορεί να έχει λογική θεμελίωση. Το λογοτεχνικό κείμενο είναι αποτέλεσμα ιδιάζουσας -εν πολλοίς απροσδιόριστης- διαχείρισης εμπειριών και επεξεργασίας -ποτέ χρήσης- ενός τυποποιημένου γλωσσικού σύμπαντος. Δεν είναι –με οποιαδήποτε οντολογική έννοια- αλλά σημαίνει. Πιο απλά –ή ‘σκοτεινά’- «δεν λέει ούτε κρύβει, αλλά σημαίνει», όπως έλεγε ο Ηράκλειτος για τον θεό των Δελφών. Οι οπτικές διαφορετικών μεταφραστών του ιδίου κειμένου μπορούν να είναι όσες και οι μεταφραστές. Δεν υπάρχει λογική, ηθική, αισθητική νομοθεσία που να απαγορεύει στον κάθε μεταφραστή να έχει την δική του οπτική. Αυτοί που ισχυρίζονται το αντίθετο φοβούνται την οπτική του άλλου, γιατί δεν έχουν ταυτότητα. Μια καλή μετάφραση ξεχωρίζει από μια κακή με τον ίδιο τρόπο που ξεχωρίζει ένα καλό λογοτέχνημα από ένα κακό. Τα υπόλοιπα κριτήρια είναι για τα φροντιστήρια ξένων γλωσσών.
Ποιο θεωρείτε πως είναι το μεγαλύτερο δώρο που εισπράττει ένας μεταφραστής μέσα από τη δουλειά του;
Τη λειτουργικότητα. Βλέπει την μετάφρασή του να διαβάζεται, να παίζεται… Και τη συμμετοχή, έστω και ερήμην του δημιουργού του πρωτοτύπου. Μοιράζεται μαζί του το μεγαλείο του. Θα μου πείτε, τις περισσότερες φορές, δεν τον ρωτά. Εγώ λέω: δεν πειράζει. Αν δεν τρυπήσεις βουνό, δρόμο δεν φτιάχνεις.
Ποια είναι τα επόμενα μεταφραστικά σας σχέδια;
Άλλο ένα βιβλίο του Βασίλι Γκρόσμαν, αφού κανείς δεν μπορεί -όσες χολερικές προσπάθειες κι αν κάνει- να μου στερήσει το δικαίωμα. Τον «Ταρτούφο» του Μολιέρου, το «Ένα νησί στο φεγγάρι» του Ουίλλιαμ Μπλέηκ και «Η αναγκαιότητα του αθεϊσμού και άλλα δοκίμια» του Πέρσι Μπις Σέλεϊ.
To Koskino 