Heureux qui, comme Ulysse, a fait un beau voyage,
Ou comme cestuy-là qui conquit la toison,
Et puis est retourné, plein d’usage et raison,
Vivre entre ses parents le reste de son âge!
Quand reverrai-je, hélas, de mon petit village
Fumer la cheminée, et en quelle saison
Reverrai-je le clos de ma pauvre maison,
Qui m’est une province, et beaucoup davantage?
Plus me plaît le séjour qu’ont bâti mes aïeux,
Que des palais Romains le front audacieux,
Plus que le marbre dur me plaît l’ardoise fine:
Plus mon Loir gaulois, que le Tibre latin,
Plus mon petit Liré, que le mont Palatin,
Et plus que l’air marin la doulceur angevine.
Ευτυχισμένος αυτός, που σαν τον Οδυσσέα,έκανε ένα όμορφο ταξίδι
Ευτυχισμένος αυτός, που σαν τον Οδυσσέα,
έκανε ένα όμορφο ταξίδι,*
Ή σαν κι εκείνο, που κατέκτησε το χρυσόμαλλο δέρας,
Και έπειτα επέστρεψε, γεμάτος εμπειρίες και γνώση,
Να ζήσει ανάμεσα στους δικούς του το υπόλοιπο της ηλικίας του!
Πότε θα ξαναδώ,αλίμονο, του μικρού χωριού μου
Να καπνίζει το τζάκι, και σε ποιά εποχή
Θα δω τη θύρα του φτωχού μου σπιτιού,
που ΄ναι για μενα μια επαρχία** και κάτι παραπάνω;
Πιο πολύ μ’ ευχαριστεί η διαμονή*** που έχτισαν οι πρόγονοί μου
από τα Ρωμαϊκά παλάτια με τις τολμηρές προσόψεις
Πιο πολύ από το σκληρό μάρμαρο, μ’ευχαριστεί ο λεπτός σχιστόλιθος
Πιο πολύ ο γαλατικός μου Λίγηρας από τον λατίνο Τίβερη
Πιο πολύ το μικρό μου Λιρέ, από τον Παλατίνο λόφο
Και πιο πολύ από τη θαλασσινή αύρα η γλυκύτητα του Ανζού****
Μετάφραση: Αλεξάνδρα Βουτσίνου
Σημειώσεις της μεταφράστριας
*εννοεί μεγάλο και ηρωικό
**εννοεί βασίλειο, σαν του Οδυσσέα ή του Ιάσωνα
***χρησιμοποιεί τη λέξη διαμονή και όχι σπίτι, διότι δεν έχει ως πρόθεση να κάνει μια επανάληψη στο σημαινόμενο της εκφοράς ”φτωχό σπίτι”, αλλά σε μια νέα ιδέα, την πατρίδα και το γεννεαλογικό του υπόβαθρο
****Angevine: επίθετο, από την περιοχή του Ανζου. Προτίμησα να το γράψω έτσι, μιας και η περιοχή είναι γνωστή από την Ιστορία, από το φως, τη γλυκύτητα του τοπίου και τα σχιστολιθικές σκεπές των σπιτιών.
Μερικές ακόμα παρατηρήσεις της μεταφράστριας
Για τη λέξη θύρα (clos): Εννοεί την αυλόθυρα, την περίφραξη του κήπου την θύρα του σπιτιού. Στην αντίθεση ”φτωχό σπίτι”- ”αυτό για μένα είναι μια Επαρχία (βασίλειο)”τα στοιχεία είναι κοινά: Αυτοί που επιστρέφουν, έχουν την ίδια εικόνα πλησιάζοντας στις εστίες τους. Η λέξη θύρα, είναι ίσως η λέξη-“κλειδί” στο ποίημα, που βασίζεται πάνω στην αντίθεση: Το άνοιγμα της θύρας είναι η νεότητα, το ταξίδι, η θάλασσα η Ρώμη. Το κλείσιμο είναι η ώριμη ηλικία, οι γονείς, το σπίτι … αντίθεση που συμπυκνώνεται στο τέλος του σονέτου, στο στίχο ”και πιο πολύ από την θαλασσινή αύρα η γλυκύτητα του Ανζού”. Την αντίθεση θα την εκφράσει και με τη χρήση των κτητικών ”mon, mes” (μου, δικο μου, δικά μου) στην προσωποποίηση, όταν αναφέρεται με΄τρυφερότητα και ευαισθησία στον τόπο του..ο γαλατικός μου Λίγηρας,το Λιρέ μου “Plus me plaît”… “Plus que le marbre”… “Plus mon Loir gaulois…” “Plus mon petit Liré…” “Et plus que l’air marin…”
Η πενταπλή αναφορά της λέξης “περισσότερο” (plus) στην αρχή των στίχων εισάγει μια σειρά αντιθέσεων βασισμένων στην επαναλαμβανόμενη συντακτική δομή, με μια ρητορική επίδραση επανάληψης και συμμετρίας. Στο δεύτερο και τον τελευταίο στίχο, ο οποίος αποτελεί την αιχμή του σοννέτου, η συμμετρική δομή ανατρέπεται, για να σπάσει η μονοτονία της εκφραστικής μεθόδου (διαδικασίας) Ο ντυ Μπελλαί χρησιμοποιεί σκοπίμως την περίφραση “le séjour qu’ont bâti mes aïeux” αντί του “ma maison”, όχι σαν αναλογική επανάληψη της συνεκφοράς ”φτωχό σπίτι”, αλλά για να εισάγει μια νέα ιδέα, την ιδέα της πατρίδας και ίσως και την περήφανη διεκδίκηση του ότι είναι κλάδος ενός γενεαλογικού δεντρου, του οίκου των du Bellay και πως δεν είναι ιδιοκτήτης μιας χωριάτικης καλύβας, αλλά ενός αρχοντικού.
Ο τελευταίος στίχος αποτελεί κατακλείδα, έτσι όπως ορίστηκε από τον Μάρκο Φάβιο Κουεντιλιανό (στο έργο του De institutione oratoria – κατέχει θέση συμπεράσματος, που χτυπά τον ακροατή, και περιγράφεται ως ρυθμική δομή, του οποίου ο χαρακτήρας είναι να σταματήσει η δυναμική της πρότασης, να δοθεί ο χρόνος ακροατή να ”δει”). Αποτελεί αναφορά στον περίπλου του Οδυσσέα και του Ιάσονα και στον νόστο τους και παραπέμπει στον πρώτο στίχο, “Heureux qui comme Ulysse a fait un beau voyage” και γι αυτό λαμβάνει την αξία εισαγωγής. Στους Ουμαντιστές της Αναγέννησης, ο μύθος του ταξιδιού βάζει τους ταξιδευτές ανάμεσα σε ευτυχείς και δυστυχείς. ίς. Το συμβολικό ταξίδι γίνεται η εικόνα της ανθρώπινης ζωής.
Ο Ντυ Μπελλαί ανακαλύπτει στην Οδύσσεια τις ποιητικές μορφές του προσωπικού πεπρωμένου και της ανθρώπινης κατάστασης. Ο άνεμος στα πανιά ως συπαραστάτης- Άγιο Πνεύμα, που καθοδηγεί, οι Σειρήνες ως πειρασμοί, το ναυάγιο ως πνευματικός θάνατος, η άφιξη στο πάτριο λιμάνι ως σωτηρία. Διότι,Περισσότερο από μία βιογραφική προβολή, ο Οδυσσέας στι ”Θλίψεις” είναι μία ποιητική μορφή και το πρόσωπο που εκτοξεύει το λυρικό ”εγώ” (je), ο θλιβερός εξόριστος, ο κουρασμένος περιπλανώμενος και όχι το πραγματικό πρόσωπο, που ενδεχομένως θα θέλαμε να δούμε.
Το σονέτο δεν είναι απλή περιπέτεια αυτοβιογραφική ή για τη ζωή γενικά, ούτε είναι απλή παράθεση αισθημάτων.Καταθέτοντας τα αισθήματά του, γίνεται μεσολαβητής μιας άλλης φωνής οποιουδήποτε ανθρώπου, πράγμα που σημαίνει ότι το όλο (γενικό) αυθεντικοποιεί(επικηρώνει) το επι μέρους. Η ζωή στον Ντυ Μπελλαί είναι μονοπάτι,είναι ταξίδι και ως ουμανιστής δίνει ένα πνευματικό μάθημα για τη ζωή και τη ψυχή για το μεγάλο ταξίδι. Γιατί το ταξίδι της ζωής, δεν πρέπει να είναι μια ανούσια περιπλάνηση( όπως το δικό του στη Ρώμη) αλλά σαν του Οδυσσέα που πλαγθη επεί τροίης ιερόν πτολίεθρον έπερσεν… πολλά δ’ ανθρωπων ίδεν άστεα και νόον έγνω.
Παρατηρήσεις της ποιήτριας, γλωσσολόγου και πανεπιστημιακού, Έρμας Βασιλείου, πάνω στη μετάφραση
Παρουσίασα αυτό το ποίημα μεταφρασμένο εδώ και αρκετά χρόνια. Ιδού κάτι που είχα πει. Οπως θα δεις προσπάθησα για το ρυθμό και για τη γλώσσα ταυτόχρονα. Η μετάφραση της Αλεξάνδρας είναι καλή πλην όμως οι εξής λέξεις θα μπορούσαν να τεθούν καλύτερα: Η λέξη clos, δεν είναι πόρτα, δεν είναι θύρα, είναι φράχτης, closure Gaulois είναι και γαλατικός γιατί χρησιμοποιείται σαν επίθετο από τον Ντυ Μπελλαί, αλλά μπορείς να τον πεις και Γαλάτη, καλύτερα Γαλάτη, να το ουσιαστικοποιήσεις για χάρη της ποίησης.
Η λέξη προσόψεις είναι στον ενικό αριθμό στη ποίημα, εγώ το έχω όψη, γιατί ο ποιητής το λέει front που ουσιαστικά σημαίνει μέτωπο, όπως και στην Αγγλική την λέξη αύρα την άφησα όπως τον ποιητή σε θαλάσσιο αέρα, air marin Με λίγα λόγια προσπάθησα να το κάνω ποιητικό ταυτόχρονα και κοντά στη μετάφρασή του. Το usage δεν είναι εμπειρία είναι χρήσιμο, βέβαια για να είναι κανείς χρήσιμος πρέπει να έχει εμπειρία, αλλά άλλο το ένα και άλλο το άλλο. Τα μεσαιωνικά λεξικά λένε occupation possession, usage, wearing.
Το audacieux σημαίνει αυθάδης, τραχύς.
Το plait σημαίνει αρέσω.
Βιογραφικά: Γεννήθηκε στο Λιρέ της επαρχίας Ανζού το 1522 κατ’ άλλους πολύ ενωρίτερα και απεβίωσε στο Παρίσι το 1560 πάνω στο γραφείο που έγραφε ενώ είχε χάσει προηγούμενα και την ακοή του. Εκτός απο σονέτα, έγραψε το Μανιφέστο για τη Γαλλική γλώσσα Defence et Illustration de la langue Francaise μαζί με τον Ρονσάρ ίδρυσαν την Πλειάδα…
To Koskino 