Πριν από έξι μήνες, είχα παρουσιάσει εδώ τη δίτομη έκδοση “Ρώμος Φιλύρας: Άπαντα τα ευρεθέντα” που κυκλοφόρησε στις αρχές του χρόνου σε επιμέλεια του Χ. Καράογλου και της Αμαλίας Ξυνογαλά. Στον Ρώμο Φιλύρα (1888-1942) είχα αφιερώσει ένα άρθρο πέρυσι το καλοκαίρι, και είναι από τους ποιητές που θεωρώ πολύ σημαντικούς, και γι’ αυτό χαρακτήρισα “εκδοτικό γεγονός” την έκδοση, μια και ως τώρα τα ποιήματα του Φιλύρα ήταν διεσπαρμένα σε πολλά και δυσεύρετα βιβλία.

Στη συνέχεια, έγραψα ένα εκτενέστερο άρθρο για το περιοδικό Οροπέδιο, στο οποίο παρέθετα όλα τα αθησαύριστα ποιήματα του Φιλύρα που είχα βρει στο αρχείο μου, δηλαδή ποιήματα που τα βρήκα δημοσιευμένα σε εφημερίδες και περιοδικά και που δεν περιλαμβάνονται στα “Άπαντα τα ευρεθέντα”. Βλέπετε, με τον Φιλύρα συμβαίνει το εξής: επειδή από το 1928 ως τον θάνατό του ήταν κλεισμένος στο Δρομοκαΐτειο, όσον καιρό βρισκόταν στο Άσυλο δεν σταμάτησε να γράφει, και καθώς δεχόταν συχνά επισκέψεις χάριζε ποιήματά του, με τις φούχτες μάτσα τσαλακωμένα χαρτιά, σε όποιον τον επισκεπτόταν. Ποιήματα άλλοτε μεγαλοφυή και άλλοτε παραληρηματικά, συχνά και τα δυο μαζί, άλλα μισοτελειωμένα κι άλλα καθαρογραμμένα. Πολλά από αυτά δημοσιεύτηκαν σε έντυπα της εποχής, άλλα λανθάνουν και κανείς δεν ξέρει πόσα τέτοια χαρτιά βρίσκονται σε χέρια ιδιωτών και πόσα έχουν χαθεί και πεταχτεί. Οπότε, κανείς δεν μπορεί να βεβαιώσει ότι δεν θα βρεθούν αύριο κι άλλα ποιήματα του Φιλύρα, ή μάλλον είναι εντελώς βέβαιο ότι θα βρεθούν κι άλλα. Απτό παράδειγμα: μετά που έγραψα το άρθρο για το Οροπέδιο, που πρέπει να δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού, σκαλίζοντας κάτι περιοδικά για άλλο πράγμα βρήκα κι άλλο ένα αθησαύριστο ποίημα του Φιλύρα, που δεν το είχα συμπεριλάβει στο άρθρο του Οροπεδίου! Οπότε τώρα στο σημερινό άρθρο ενσωματώνω όσα καινούργια ευρήματα έχουν προκύψει στο μεταξύ, ανάμεσα στα οποία και η φωτογραφία του Φιλύρα που βλέπετε εδώ αριστερά.

Το σημερινό άρθρο δεν είναι τυχαίο: η δίτομη έκδοση Ρώμος Φιλύρας: Άπαντα τα ευρεθέντα πρόκειται να παρουσιαστεί το Σάββατο 14 Δεκεμβρίου στις 12 το μεσημέρι στη Στοά του Βιβλίου. Η εκδήλωση προβλέπεται να είναι πολύ ενδιαφέρουσα, με σημαντικούς ομιλητές, και χαίρομαι που θα μπορέσω να πάω κι εγώ. (Θα είμαι στην Αθήνα, και στις 16 Δεκεμβρίου παρουσιάζονται στο αμφιθέατρο του ΕΙΕ (στις 8.15) τα “δικά μου” Γράμματα από το Παρίσι του Βάρναλη, όπως μπορείτε να δείτε σε σημερινή μου συνέντευξη στην εφημ. Αυγή, που θα την παρουσιάσω και εδώ τις επόμενες μέρες).

Επειδή το άρθρο του Οροπεδίου ήταν ήδη αρκετά μεγάλο πριν από τις συμπληρώσεις, θα παραλείψω την εισαγωγή του, η οποία άλλωστε επαναλαμβάνει πράγματα που έχω ήδη γράψει στο παλιότερο άρθρο μου. […]

Το σημερινό σημείωμα έχει στόχο να βάλει μια πρώτη ψηφίδα στη συμπλήρωση της εξαίρετης δουλειάς των Καράογλου-Ξυνογαλά, με ορισμένα αθησαύριστα ποιήματα που δεν περιλαμβάνονται στην έκδοσή τους και με συμπληρωματικά βιβλιογραφικά στοιχεία. Πρόκειται για πέντε ποιήματα ήδη δημοσιευμένα σε παλιά περιοδικά και εφημερίδες. Τα κατατάσσω με χρονολογική σειρά της πρώτης τους δημοσίευσης. Στο πνεύμα των επιμελητών των Απάντων των ευρεθέντων, μετατρέπω σε μονοτονικό και στη σημερινή ορθογραφία.

1) ΣΟΝΕΤΟ

Στη φθινοπωρινή, ξέθωρη ώρα,
άσπρων μαλλιών κι αν ήταν υποψία,
θαν τα φιλούσα πιο θερμά, με θεία
Έξαρση, κι αν ρυτίδας στη μορφή σου
τη χαρακιά τη μαγική αντικρίσω,
πιστήν αγάπη να μην πάρω πίσω.

Δημοσιεύτηκε στο λαϊκό περιοδικό «Τα Πανελλήνια», στο τχ. 1 (26 Σεπτεμβρίου 1921), σελ. 2, με υπογραφή Ρώμος Φιλύρας και με σήμανση ημερομηνίας 19-9-21. Πάνω από τον τίτλο υπάρχει ο επίτιτλος «Σιλουέτες». Τα αρχικά Φ.Λ. προφανώς αναφέρονται σε γυναίκα, όπως συχνά συνηθιζόταν τότε. Ο Φιλύρας συνεργάστηκε σποραδικά (βλ. βιβλιογραφικά στοιχεία στη συνέχεια) με αυτό το εικονογραφημένο εβδομαδιαίο περιοδικό, που είχε αρκετήν εκλεκτή φιλολογική ύλη (π.χ. αρκετά ανέκδοτα διηγήματα του Δημοσθ. Βουτυρά).

2) Η ΒΑΡΟΝΗ ΣΤΑΦ

Από την επιθεώρησιν «Αθηναϊκό σαλόνι» (Ελληνογαλλικόν)

Η μαντάμ Σταφ είμ’ η Βαρόνη
στο Ελλάδα ήρθα: «Βουαλά!»
στον κόσμον όλον είμαι η μόνη
στο ντισκούρ ντυ σαβουάρ.

Η Μαντάμ Σταφ είμ’ η Βαρόνη,
στο Ελλάδα ήρθα, πουρ βουάρ,
στον κόσμον όλον είμαι η μόνη
α λ ο ντισκούρ ντυ σαβουάρ.

Δημοσιεύτηκε στο Ημερολόγιο «Σατανάς», στην έκδοση του 1924 (που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1923), με υπέρτιτλο «Το μάθημα του σαβουάρ βιβρ». Το Ημερολόγιο «Σατανάς» ήταν περιοδική έκδοση σατιρικού-φιλολογικού χαρακτήρα, που εκδιδόταν τον Δεκέμβριο κάθε χρόνου, από το 1923 έως το 1930. Στον στίχο 11 κατά πάσα πιθανότητα είναι «λόζα» αντί για «λόξα». Δεν κρίνω σκόπιμο να μεταφράσω τους γαλλισμούς, αλλά το υ στη μεταγραφή αποδίδει το γαλλικό u. Η βαρόνη Σταφ (Staffe) είχε γράψει στα τέλη του 19ου αιώνα το περίφημο βιβλίο «Το μπουντουάρ της κυρίας» (Le cabinet de toilette) που θεωρήθηκε Βίβλος του σαβουάρ βιβρ επί πολλές δεκαετίες.

3) ΣΤΙΣ ΤΡΕΙΣ ΕΚΛΕΚΤΕΣ

Κι ύστερα, τη μια χαρωπή φιλία
μια στοργική αγάπη, σφραγισμένη
με φυσική την αίσθηση, ομιλία
που τρέμει, στην ενθύμηση δοσμένη.

Δημοσιεύτηκε στην αθηναϊκή εφημερίδα «Πρόοδος» στις 23 Ιουνίου 1926, με υπέρτιτλο «Το τελευταίο ποίημα του Φιλύρα» και κατακλείδα «(Ανέκδοτον)». Συνοδευόταν από σκίτσο του Φιλύρα, με υπογραφή Σ.Α. Εκτός λάθους, πρόκειται για την πρώτη από τις δύο συνεργασίες του Φιλύρα με αυτή τη μάλλον βραχύβια εφημερίδα που τους πρώτους μήνες της ζωής της (εκδόθηκε τον Μάιο του 1926) είχε αξιόλογη λογοτεχνική ύλη (συνεργάτης ήταν, μεταξύ άλλων, ο Κ. Βάρναλης με αισθητικά και ταξιδιωτικά άρθρα).

4) ΟΣΚΑΡ ΟΥΑΪΛΝΤ

Ξεψύχησες μονάχος σ’ άλλους τόπους
κι ο λοκαντιέρης στον πελάτη του στεφάνι
τον όποιον μ’ άγιο σεβασμό σού βάνει.

Δημοσιεύτηκε στο Ημερολόγιο «Σατανάς», στην έκδοση του 1930 (που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1929). Το κείμενο της δημοσίευσης έχει «χλένη» στον όγδοο στίχο αλλά είναι ολοφάνερο τυπογραφικό λάθος.

5) ΠΑΛΜΟΙ

Αφού είναι, κι αν η γνώση είναι μαζί μας,
δε θέλομε άλλο δάκρυο στη ζωή μας
από τους θησαυρούς που είναι η ψυχή σας,
κι εγώ ο φτωχός ας μείνω στην αυλή σας.

Δημοσιεύτηκε στο τεύχος αρ. 26 του περιοδικού «Παναθήναια» (18.6.1933, σελ. 1001). Πρόκειται για ένα λαϊκό περιοδικό που κυκλοφόρησε στα τέλη του 1932 -απλή συνωνυμία με το σημαντικότατο λογοτεχνικό περιοδικό των αρχών του 20ού αιώνα, τα «Παναθήναια» του Κίμωνα Μιχαηλίδη (καθώς και με τα ομογενειακά Παναθήναια που έβγαιναν στη Νέα Υόρκη στη δεκαετία του 1920). Στα νεότερα «Παναθήναια» συνεργάζονταν και δόκιμοι λογοτέχνες, αλλά τον τόνο τον έδινε, περισσότερο απ’ ό,τι, ας πούμε, στο «Μπουκέτο», η ελαφρά ύλη. Πέρα από τα αθησαύριστα ποιήματα, προσθέτω στα επόμενα τα στοιχεία ορισμένων δημοσιεύσεων ποιημάτων του Φιλύρα που δεν καταγράφονται στα «Άπαντα τα ευρεθέντα». Το κομμάτι αυτό είναι ίσως κάπως κουραστικό, έχει όμως τη χρησιμότητά του.

Σημαντικότερες είναι δυο βιβλιογραφικές αναφορές για δημοσιεύσεις παλαιότερες από αυτές που καταγράφονται στα «Άπαντα τα ευρεθέντα». Καταρχάς, πρόκειται για το ποίημα «Σε πορτρέτο», που έχει καταγραφεί ως δημοσιευμένο στην εφημερίδα Κορινθία του Κιάτου στις 20.3.1938. Ωστόσο, είχε πρωτοδημοσιευτεί πολλά χρόνια νωρίτερα, στο περιοδικό Τα Πανελλήνια (τχ. 4, 22.10.1921), με τον τίτλο «Στο πορτρέτο της Δος Αλίκης Θεοδωρίδη» με τον υπότιτλο «(Έργο Αλμπέρ Μιλλ)».

Έπειτα, το ποίημα «Έρημοι», το οποίο στα Άπαντα τα ευρεθέντα καταγράφεται ως δημοσιευμένο στο νεανικό λογοτεχνικό περιοδικό Αργώ τον Ιούλιο του 1943 (μετά τον θάνατο του Φιλύρα δηλαδή), έχει πρωτοδημοσιευτεί δέκα χρόνια νωρίτερα, στις 10.12.1933, στην εφημερίδα Ανεξάρτητος, ενταγμένο σε άρθρο για τον ποιητή με τον τίτλο «Ο Ρώμος Φιλύρας πρόκειται να εξέλθει από το Δρομοκαΐτειον», που δυστυχώς δεν επαληθεύτηκε. Το εκτενές άρθρο (το υπογράφει ο Γ. Δημάκος) συνοδεύεται από φωτογραφία του ποιητή. Αντιγράφω εδώ το ποίημα επειδή έχει κάποιες απειροελάχιστες διαφορές από το κείμενο που παραδίδεται στην Αργώ:

Έρημοι

Έπειτα, σβήνει και το φως
που έμενε μονάχο
κι είναι σαν να βρισκόμαστε
σαν κρεμαστοί από βράχο.

Επίσης, το ποίημα «Στου περβολιού την κολυμπήθρα» (Α128), αρχικά δημοσιευμένο το 1905, έχει επίσης δημοσιευτεί με τίτλο «Στο περιβόλι» και με μια διαφορά στον πρώτο στίχο («Ήρθεν ο Μάης και βλόγησε τα μύρα») στο λαϊκό περιοδικό Εικονογραφημένος Παρνασσός (τεύχος 106, 6 Μαΐου 1912, σελ. 2) στο οποίο ήταν τότε αρχισυντάκτης ο Φιλύρας.

Τέλος, αξίζει να σημειωθούν οι ακόλουθες μεταγενέστερες δημοσιεύσεις ποιημάτων του Φιλύρα (σε παρένθεση ο αριθμός του τόμου και της σελίδας): Ανάσταση (Α111): Ακρόπολις 18.4.1910 Από τη «Ραψωδία της ερημιάς» [Η Μέρα χάραξε κι απλώθη] (Α56): Πρόοδος, 4.9.1926 Αττικός Αιθέρας (Α205): Κυριακάτικος Εθνικός Κήρυξ, 14.6.1925 Εσύ (Β11): Μπουκέτο, τχ. 124, 29.8.1926 Καρτέρι (Α210): Ελεύθερος Λόγος, 22.5.1925· Κυριακάτικος Εθνικός Κήρυξ, 14.6.1925· Έθνος, 19.3.1939 Μικρή ιστορία (Α257): Θεσσαλία 3.9.1926 Μισεμός (Β84): Θεσσαλία 5.11.1927 Ο γόης ΙΙ (Α97): Έθνος 15.3.1939 Ο θάνατος του βοσκού (Α192): πρδ. Τα Πανελλήνια, τχ. 70, 26.1.1923 Ο θρήνος των προσφύγων (Α290): Πατρίς 14.5.1923 Ο Μάρτης (Α311): στην παραλλαγή β) Σφαίρα τχ. 370, 6.3.26 Πουλιά (Β316): Έθνος 20.10.1938 Πρωτοχρονιάτικες ευχές (Β20): Ένωσις του Ελληνισμού, 3.1.1925 Ρόδα (Α53): στην παραλλαγή β) Ταχυδρόμος Μυτιλήνης 11.1.1931 Στο νέο χρόνο (Β19): Θεσσαλία 1.1.1926 Στο χωρισμό της (Α211): Ελεύθερος Λόγος, 21.5.1925 Στον Άδη (Α194): Έθνος, 4.2.1939 Το στερνό (Β89): Θεσσαλία, 26.1.1928 Τοπίο (Α191): στην παραλλαγή γ) Έθνος, 2.10.1940 Φτάνει… (Α343): Μπουκέτο, τχ. 497, 10.9.1933. Τέλος, ας σημειωθούν και οι εξής διορθώσεις στοιχείων στα «Άπαντα τα ευρεθέντα»: Μόνο την ίδια μου ψυχή (Β129): Μπουκέτο 24.12.1931 [και όχι 2.7.1931] Τσιγγάνα (Α342): Εικονογραφημένος Παρνασσός τχ. 110 [και όχι 112] Τώρα σιμώνω στου τάφου τον ουδό (Β130): Μπουκέτο 24.12.1931 [και όχι 2.7.1931] Ύμνος στη θάλασσα (Β22): Μπουκέτο 22.11.925 [και όχι 15.11.1925]

Ωστόσο, οι ελάχιστες αυτές προσθήκες κάθε άλλο παρά αναιρούν την υποδειγματική δουλειά του Χ. Καράογλου και της Αμαλίας Ξυνογαλά. Επιτέλους ο Φιλύρας παραδίδεται ακέριος στο ελληνικό κοινό, εβδομηνταένα χρόνια μετά τη θανή του στο άσυλο –και μακάρι άλλοι μελετητές να αποσπάσουν από τις δαγκάνες της λήθης κι άλλες ψηφίδες του έργου του!

*Το κείμενο αυτό και η εικόνα της νάρτησης αναδημοσιεύονται από το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου στη διεύθυνση http://sarantakos.wordpress.com/2013/12/08/filyras-3/