Με γραφές κόκκινες σε μαύρο φόντο – Δημήτρης Τρωαδίτης «Δίοδος Διαφυγής», Εκδόσεις Κύμα

Γράφει ο Θεοχάρης Παπαδόπουλος*

Πριν από λίγο καιρό είχαμε την ευκαιρία να διαβάσουμε το πιο πρόσφατο βιβλίο του Δημήτρη Τρωαδίτη με τίτλο: «Δίοδος διαφυγής», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Κύμα».

Πρόκειται για μια ποιητική συλλογή και καθώς έχουμε διαβάσει και τις προηγούμενες ποιητικές συλλογές του, εκ των οποίων έχουμε αναφερθεί στην τρίτη σε προηγούμενο άρθρο, διαπιστώσαμε ότι ο Δημήτρης Τρωαδίτης βελτιώνει ακόμα περισσότερο την ποίησή του. Θα λέγαμε, ότι γίνεται ποιοτικά και ποιητικά ανατρεπτικός, καθώς, καταφέρνει να τιθασεύσει την οργή του για την κοινωνική αδικία και να την οδηγήσει σε ποιητικά μονοπάτια, χωρίς να την αποκρύψει από τον αναγνώστη.

Η σύγχρονη κοινωνία στηρίζεται στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Ο Δημήτρης Τρωαδίτης με την ποίησή του ανοίγει μια «Δίοδο διαφυγής» από «τα χορταριασμένα διάσελα της σκέψης», από «το γλοιώδες υγρό / που λέγεται πραγματικότητα» και «σε πεθαίνει». Η «Δίοδος διαφυγής» είναι η διαλεκτική του ποιητή ενάντια στην «καταραμένη διαλεκτική του κατεστημένου».

Πως αντιμετωπίζεται η κοινωνική εκμετάλλευση σύμφωνα με τον ποιητή; Με καθημερινές εξεγέρσεις. Με «γραφές κόκκινες σε μαύρο φόντο». Με τραγούδια, που εκτελούνται «με τονισμούς εξέγερσης». Το σπάσιμο των στερεοτύπων, οι καθημερινές μικρές ανατροπές, φέρνουν την «ώρα της ανατροπής», όπου ο ποιητής προσβλέπει «στην ανάσταση των άστρων.»

Η ποιητική συλλογή του Δημήτρη Τρωαδίτη «Δίοδος διαφυγής» χωρίζεται σε τρία μέρη, που έχουν τίτλους: «Εξεγέρσεις», «Ηλιοβασιλέματα» και «Δίοδος διαφυγής». Και τα τρία μέρη περιλαμβάνουν ποιήματα ολιγόστιχα, που παρά την οικονομία των στίχων τους, είναι τόσο συναισθηματικά φορτισμένα, έτσι ώστε ο αναγνώστης έχει την αίσθηση ότι διάβασε έναν χείμαρρο οργής, αγανάκτησης, αλλά και ελπίδας για έναν καλύτερο κόσμο. Έτσι, ο ποιητής μπορεί να κοινωνήσει στον αναγνώστη όσα ξεχειλίζουν μέσα του, χωρίς να τον κουράσει. Στα θετικά στοιχεία της συλλογής, είναι και το ότι ο στίχος του Δημήτρη Τρωαδίτη είναι απλός, λιτός και κατανοητός.

Συμπερασματικά, η ποιητική συλλογή του Δημήτρη Τρωαδίτη «Δίοδος διαφυγής» είναι ένα πολύ ενδιαφέρον ποιητικό έργο και μπορεί να αποτελέσει μια καλή αντιμετώπιση «ενάντια στο ρεύμα» των καιρών.

*Ο Θεοχάρης Παπαδόπουλος γεννήθηκε στον Πειραιά το 1978. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί στα βουλγάρικα, στα αγγλικά, στα αλβανικά και στα πακιστανικά. Διατηρεί μόνιμη στήλη κριτικής βιβλίου στο ηλεκτρονικό περιοδικό http://www.vakxikon.gr. Διαχειρίζεται τα blog: http://www.poihtikostayrodromi.blogspot.gr, http://www.theoharispapadopoulos.blogspot.com

**Από εδώ: http://fractalart.gr/diodos-diafygis/

Advertisements

Σαλέρο, Εξάρχεια, Σάββατο, 27 Γενάρη 2018

Παρουσίαση της ποιητικής συλλογής του Δημήτρη Τρωαδίτη “Δίοδος διαφυγής” από τις Εκδόσεις Κύμα. Παρουσίαση Μηνάς Βιντιάδης και ανάγνωση ποιημάτων και παρεμβάσεις από Γιώργο Δάγλα, Άκανθο, Βασίλη Βασιλειάδη, Γιώργο Κεντρωτή, Θεόδωρο Μπασιάκο, Αλεξάνδρα Δήμου, Στρατή Φάβρο, Κώστα Λουκόπουλο, Βαγγέλη Αλεξόπουλο και άλλους.

Dimitris Troaditis, Tight-rope walking / Ακροβασία

By Dean Kalimniou

Ακροβασία, renderable in English as “tight-rope walking,” literally signifies walking on tiptoes. In his recently released poetry collection of same name, poet Dimitris Troaditis takes the reader upon a journey through a world poised precariously upon a knife-edge, one in which one steps through unguided, at their peril.

Undoubtedly, the world of the text is a dystopian one, a world in crisis. We “discover the world through graves” (Tight-rope walking), this being a cosmos where: “troubles, pains, generous receptions, constitute incidents in our lives,” (The Uprooting), and where “murder [is] completed when the red of the sky become mauve and then black.” (As Blood), imagery reminiscent of a bloody and bruised Stendhalian charnel house. Poised upon the ends of our toes, we walk “with chains….naked before slaughters/ at the dance of lies,” (Cohabitation).

The poet’s blasted landscape of “polluted atmospheres,” (Faith), where “counterfeit unforeseen” dominate “rhythms and symbols” (As Blood), appears to be inimical to life itself. It is for this reason that the first poem of the collection “Tight-rope Walking” commences as a perilous journey and ends up as a manifesto: “Whoever doesn’t adhere to this poetry/ is buried alive/ by regimes of calamity/ in white posthumous circles/ with stones erected in the soul/ giving up the spirit in an unequal battle.”

Here then, in the “poetry of our bodies,” the interrelation of human beings, as defined by the poet, lies salvation. As a prophet of the chthonic and the urban, his are words of grit and gravel. Truths here are not to be discovered, but rather, to be constructed: “I want to construct a truth in my heart,” he proclaims in “As Blood”, “one I’ve been seeking for years now, in moments when I resignedly accompany my embrace.” There is no pacifism here. Even embraces are given and guided, rather than merely received,

Should we be deemed worthy to be initiated into the poet’s mysteries, he will “engrave [his] secrets on ..our body and all those revealed to [him] by the sun [he] will stamp, and all those revealed to [him] by the birds [he] will draw,” (My Secrets). The inference is that the poet’s insights are nothing miraculous. There are no novel revelations or original patterns of thought. Instead, his mysteries lie in the correct re-articulation of the cosmos, in all its proper constituent parts. Once this is achieved, a glimpse of a Lennonesque paradise is offered, where there is: “no more grief in the valley of thought/ no more souls in the feeble frost on sunrise.”

The main body of the poems were written prior to the poet’s arrival in Australia from Greece in 1992. Having borne witness to seminal political changes in Greece, the early poems are strident, self-assured and replete with revolutionary fervour. The poet’s confidence, seems to ebb away by the times we arrive at the poem “The Uprooting.” Here, any sense of a linear progression is arrested and in its place, a multitude of unanswerable questions are posed. Our perseverance may be imperishable, to paraphrase the poem, but what exactly is the product of such an endeavour? The former fervour of the early part of the poetic narrative, viewed in this disillusioned light, almost assumes the form of a cautionary fable. It is the “flame of a fancy which is extinguished after each awakening.”
Thus, in the next poem, “Terra Australis,” the poet, having left one reality for another, can only rail at is artificiality and especially that of those like him, who are caught between two ersatz cultures, the ontopathological issues of both not having been resolved, in a lament that is almost a fear at the failure of poetry itself: “So what is left of their own?/ A pruned apathetic language/ a fragmentary movement in infinity/ which also tends towards extinction?”

Where words defy or betray us, the old revolutionary, forged in the fires of of the Heimat’s political upheavals will, Mayakovsky-like, “break” the false reality on the “anvil of assimilation.” “And who is the one that will revolt, setting fire to the fast food of culture?” he asks. The problem is, we are also no longer certain that the poet considers himself to the the man for the job. Everything seems to new, too raw, too disconcertingly familiar, and the secret crypt that absorbs his kin, too painful and labyrinthine to traverse.

Nonetheless, the prophet, as a victim of the derailment of his own spatial and ideological journey, realises that there is no going back. Reality must be reconciled in the land in which he lives, not in an ambiguous state between the old and the new, for despite any official rhetoric about pluralism, in “On the Community” he observes that: “The flashes of our star/ are not dually voiced.” In such a condition, recourse to tried and tested customs or insights from the old culture are not only cacophonous (“the untuned instruments. Of paleontological orchestras”), but positively fatal as well: “The return to holy landscapes…like being hung from a belfry/ as a harbinger of doom.”

By the time we get to the final poem of the narrative, “Wandering,” what we are treated to is a recapitulation of where we have come thus far with the poet. His trials have taken their toll: “Something [has] broke[n] on the payment of our inner existence…/ it cut us in two:/ a slivered moon and a pale truth.” While the annihilation of the self is usually a condition precedent in many creeds for enlightenment, in this dualistic, shattered, sundered form, is the poet no longer able to guide us?

Or does he perceiving that we no longer need him, as he can no longer offer us any meaningful sense of direction? “What truth can we hide/ and which ship shall be board/… when the tremors of this night/ do not allow us to experience/ the joy of life’s overflowing glass?” Either the poet is admitting defeat or ultimately shifting responsibility for social renovation and the hope of a rosy dawn upon the reader. From our journey together, what we do know is that any further voyage in this direction will be anything but painless, for we called upon, albeit grudgingly to defer pleasure, for the greater good.

Citing Yiannis Ritsos and Tasos Leivaditis as his great influences, the poet’s own style is unique, bearing no relation to either. His words drench the page with the force of a torrent. Expresses, images swirl and eddy around each other, often incongruously, threatening to sweep away the reader upon their contrapuntal tides. In so doing, the poet is artfully conveying to us, the bewildering force of modern urban life itself, at assails us with all its “rains and hurricanes” (My secrets), its contradictions, its injustices and iniquities. Indeed, he comes to personify that which he wishes to reform.

The poems that comprise this singular narrative, which are presented in the original Greek and in an English form rendered by me, a unique privilege, ultimately accept that the existential problems they seek to address cannot be solved by one person alone, nor should one expect a solution to emanate from any self-appointed guru. Instead, the poet, in keeping with his social philosophy, fully admits that it is only through the communal struggle of his readers that the requisite capacity can be achieved. In producing poetry of such force, refreshing candour and immense sensitivity, the poet’s approach to the fundamental questions of modern society are truly unique within Greek-Australian poetry.

Διαβάζοντας την ποιητική συλλογή «Δίοδος διαφυγής»

α’ ποιητική συλλογή -Η μοναξιά του χρόνου-
β’ ποιητική συλλογή -Με μια κόκκινη ανάταση-

——

Διαβάζοντας την τρίτη ποιητική συλλογή «Δίοδος διαφυγής» του Δημήτρη Τρωαδίτη (Δ.Τ.), δύο λέξεις ήρθαν στο μυαλό μου, αποστασιοποίηση και αποδοχή.

Η ποιητική συλλογή «Δίοδος διαφυγής» του Δ.Τ. έχει κύρια θεματική συνιστώσα της την πραγματικότητα. Απαλλαγμένος ο ποιητής από περιττά συναισθήματα και σκέψεις, απαλλαγμένος από ψευδαισθήσεις αντικρίζει την αλήθεια κατάματα και στηρίζει την πραγματικότητα. Ο ποιητής δεν προσπαθεί να επιβάλλει τη βούλησή του. Ο λόγος του καθόλου φλύαρος, λιτός, απλός και κατανοητός, απαλλαγμένος από διδακτισμό και καταγγελτισμό εισβάλει στις ζωές μας και ο ποιητής απόλυτα συνειδητοποιημένος για όσα συμβαίνουν γύρω του και εμφανώς αποστασιοποιημένος, γράφει :

Το φως πνίγεται στη σαπίλα και το κρατητήριο./Οι σκέψεις καυτός αγέρας/στο θειάφι της απομόνωσης./Οδοφράγματα στις ψυχές μας…

Δηλώνοντας την αιτία και το αποτέλεσμα, την ολοκληρωτική απουσία πνεύματος από τις ανθρώπινες τάσεις και δράσεις, εκφωνεί την μοναδική ίσως λύση στα προβλήματα ολόκληρης της ανθρωπότητας,

Ήρθε η ώρα της ανατροπής –/με μια εκρηκτική αναθέρμανση ανθρωπιάς –

Και με την ανθρωπιά εννοεί φυσικά τη συμπόνια, τη συμμετοχή με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στο πάθος, στο δράμα, κάθε ανθρώπου. Το γεγονός ότι η «απαίτηση» της ανθρωπιάς έχει γίνει κοινός τόπος σήμερα, έχει ιδιαίτερη σημασία. Δείχνει πως η οικουμενική ψυχή αισθάνεται βαθύτερα την ταλαιπωρία του ανθρώπου και αναζητεί διέξοδο.

Και συνεχίζει :

Όσα δάση από ψεγάδια/κι αν περάσω/ένας θα είναι ο σκοπός μου,/ένα μικρό φως/τόσο μικρό και παντοδύναμο/όσο ένα κομμάτι αγάπη./Γιατί η αγάπη κι η ευαισθησία/δεν υπόκεινται σ’ εμπορικούς νόμους.

Και ο σκοπός του είναι να μας θυμίσει, την ξεχασμένη δύναμη, την αγάπη. Γιατί η αγάπη και η ανθρωπιά είναι η ευνοϊκή διάθεση και η άδολη προσφορά. Η αγάπη είναι η μόνη δύναμη, η πραγματική δύναμη από όπου αντλείς απεριόριστη ενέργεια.

Κατανοώντας ο ποιητής πως η αγάπη είναι αλήθεια και φως, διεκδικεί το μερίδιό του στην ύπαρξη και προτάσσει την αγάπη σαν στάση ζωής, ενώ δηλώνει πασπαλισμένος αστρόσκονη

Διψώ για πετάγματα/Στις φωλιές των άστρων,

Και μιας και η προσοχή όλων είναι στραμμένη στην ανάγκη για εξουσία, μας ξεκαθαρίζει πως αυτή είναι η βασική αιτία εμφάνισης πολλών ψυχολογικών δυσκολιών και παθολογιών…

Η εξουσία/Έχει άσχημα καμώματα/Σε λειώνει σε βρώμικα κράσπεδα/Σε θυσιάζει σε βωμούς αμφιβολίας/Σε κάνει να οικτίρεσαι /Σε κρύβει από τον εαυτό σου…

Ο ποιητής μας προτρέπει ν’ αντιληφθούμε πως η εξουσία μηδενίζει το παιχνίδι και την ικανότητα της ανταλλαγής. Ο απογυμνωμένος από την φωτιά νους των ανθρώπων δεν είναι πλέον σε θέση να δημιουργήσει, εκτός εάν στρέψει το πρόσωπό του προς… τον έρωτα και την ομορφιά… πολλαπλασιάζοντας την.

Είναι ώρα να ξαναβρώ την πίστη μου στον έρωτα/Να μη στροβιλίζομαι σε ποταπούς διαδρόμους…

Εν κατακλείδι, η ποίηση του Τρωαδίτη, μας γεμίζει εικόνες αληθινές, που πολλές φορές αποφεύγουμε να τις δούμε ή γιατί επιθυμούμε να ζούμε μέσα από ψευδαισθήσεις είτε γιατί εθελοτυφλούμε. Η ποίηση του Τρωαδίτη είναι ανοιχτή στον ουρανό, στη γη, στ’ άστρα. Είναι ανοιχτή να βρει την αγάπη, να χτυπήσει τον πόνο στη ρίζα του, να δώσει σε όλα τα ανήσυχα πνεύματα την δική τους / δίοδο διαφυγής / όπως αρμόζει στον καθένα.

Δημήτρη Τρωαδίτη, γνωρίζω πως σε λίγες ημέρες επιστρέφεις στην Αυστραλία, σε χαιρετώ λοιπόν, μέσα από τους δικούς σου στίχους, και με το χέρι στη καρδιά σου λέω απλά, χάρηκα που σε γνώρισα.

Καθετί το τελευταίο έχει μια δόση μελαγχολίας
όπως οι τελευταίες ελπίδες που στερεύουν,
ο τελευταίος ασπασμός μιας αγάπης
Ίσως και να χαθώ απρόσμενα
έτσι όπως απρόσμενα βρέθηκα
σ’ αυτούς τους δρόμους.

Λουκία Πλυτά, 13-2-2018

Δημήτρης Γκιούλος, …κι αυτό, είναι περισσότερο από κάτι

Γνώρισα τον Δημήτρη Τρωαδίτη μέσω της εξαιρετικής δουλειά που κάνει στο blog tokoskino, όπου χωρίς υπερβολή, θα βρει κανείς τις πιο αξιοπρόσεκτες φωνές της εποχής μας.

Λέω φωνές και όχι πένες γιατί ο Τρωαδίτης του Κόσκινου δεν τρέφει καμία συμπάθεια στην στείρα τεχνική, τους καθεστωτικούς χειροκροτητές και τις επιτροπές που βραβεύουν μοναχά τους ακίνδυνους. Άλλωστε για να δανειστώ λόγια του ίδιου “γράφουμε ποίηση για να ξορκίσουμε τους εφιάλτες μας” και από το κόσκινό του, τέτοια ποίηση περνάει.

Εδώ θα πρέπει να κάνω μια μικρή παύση και να σχολιάσω την άρνηση του ποιητή Τρωαδίτη να συμμετάσχει στην εκδήλωση για τους απόδημους ποιητές, που διοργάνωνε η εργασιακή γαλέρα του Ιανού.

Σήμερα λοιπόν, έχω την τιμή να μιλήσω συνολικά και για τον ποιητή Τρωαδίτη που εν τέλει, δεν είναι και τόσο διαφορετικός από τον αναγνώστη ποίησης και ουχί κριτικό Τρωαδίτη.

Ξέρετε, όταν σκέφτεσαι πώς πρέπει να παρουσιάσεις κάποιον, λόγω και της ευκολίας που δίνει η εποχή, σίγουρα ψάχνεις στο ίντερνετ να δεις τι έχει γραφτεί γι’ αυτόν. Κάπου λοιπόν, ανάμεσα στα πολλά που έχουν γραφτεί, διάβασα πως η ποίηση του Τρωαδίτη δεν είναι πολιτική, πράγμα που με εξέπληξε απίστευτα.

Θα ξεκινήσω λοιπόν από αυτό. Η ποίηση του Τρωαδίτη είναι πολιτική. Αυτός είναι ο βασικός πυλώνας της και ως πυλώνα χαρακτηρίζω αυτή την ανάγκη που σε κάνει να μην μπορείς παρά να αποτυπώσεις σε λέξεις στο χαρτί, όλα αυτά που νιώθεις, αυτό το λειψό.

‘Εχοντας διαβάσει λοιπόν συνολικά και συμπυκνωμένα αρκετά, πολύ από το έργο του, μπορώ να έχω αυτή την βεβαιότητα, αυτό και μόνο το φανάρι οδηγό μου.

Ξαναλέω λοιπόν, η ποίηση του Τρωαδίτη είναι πολιτική.

Ο ίδιος ο Τρωαδίτης είναι πολιτικό ον και δεν το κρύβει ούτε στα ποιήματά του, ούτε και στις άλλες του γύρω από τη λογοτεχνία δραστηριότητες.

Απλή, κατανοητή γραφή, λιτή, σε στίχο ελεύθερο, χωρίς υπερβολές και περιττές σάλτσες, με το ρυθμό της καρδιάς του εν αναμονή επαναστάτη να δίνει το ρυθμό στα ποιήματα του Τρωαδίτη, που με τη σειρά τους πατάνε σε διάφορα δίπολα – μικρότερους πυλώνες.

-Το πραγματικό και το ονειρικό. Δυο καταστάσεις, άλλοτε ξέχωρες και άλλοτε μπλεγμένες μεταξύ τους όπως και στην αληθινή ζωή.

Το άστυ και η φύση. Μια μάχη σαν και κείνες που μαίνονται μέσα μας και που κανείς δεν κήρυξε μας υπάρχουν εκεί από την αρχή της Ιστορίας.

– Το τότε και το τώρα. Κι ύστερα. Το τώρα και το μετά.

– Η ήττα της επανάστασης. “Χάθηκε ο εμφύλιος”, μονολογεί ο ποιητής μα δεν μιλάει για κείνον που συνέβη στη χώρα μας, αλλά για κείνον που μέσα μας έγινε. Την εσωτερική μάχη, την παραίτηση από τα ιδανικά και τους συμβιβασμούς που φέρνει ο χρόνος. Μα, χεράκι χεράκι με την ήττα να που φτάνει “η κόκκινη ανάταση”. Το κόκκινο και το μαύρο που κυριαρχούν στους στίχους του Τρωαδίτη. Η προοπτική της άλλης κοινωνίας, η επανάσταση που μπορεί να ξεκινήσει από τους δρόμους, από μέσα μας, από τα κρεβάτια μας ή από μια ματαιωμένη αυγή. Οι δυνατότητες άπειρες, άρα και οι πιθανότητες ζωντανές.

Αρκεί φυσικά “να διατηρήσουμε αναμμένη τη μικρή σταγόνα της βροχής”.

Ο Τρωαδίτης φέρει την αγωνία του μετανάστη, του επαναστάτη που άφησε στη μέση έναν ταξικό πόλεμο και μετακόμισε στην άλλη άκρη του κόσμου. Κουβαλάει τα χρόνια που πέρασαν, τις ευκαιρίες που χάθηκαν και πια δεν θα ξαναρθούν. Μα δεν είναι δα κανένας ποιητής, καμίας ήττας. Κουβαλά και φέρει τη μακρά μαρξιστική λογοτεχνική παράδοση και θεωρία, μα ξέρει πως κάθε όνειρο “ως άθροισμα των προηγούμενων ονείρων μας” και κάθε στιγμή “ως άθροισμα των προηγούμενων στιγμών μας”, μπαίνει σε μια παλάντζα και όσο εύκολα έρχεται η ήττα, τόσο εύκολα μπορεί να έρθει και η νίκη.

Τα ποιήματα του Τρωαδίτη, αποτελέσματα των εσωτερικών συγκρούσεων του ποιητή, μοιάζουν άλλοτε ανταποκρίσεις από τον μαινόμενο ταξικό πόλεμο της καθημερινότητάς μας και άλλοτε με χειροποίητα μανιφέστα, φτιαγμένα από τα πιο όμορφα υλικά, που μας καλούν σε εξέγερση.

Στα θραύσματα αυτής της σύγκρουσης, δεν ξέρω αν θα βρει κανείς κάποια απάντηση. Άλλωστε, καθώς λένε, αυτή δεν είναι η δουλειά του ποιητή.

Δουλειά του είναι να μην σταματά να διαφυλάσσει την υγρασία των ματιών μας. Αυτό κάνει ο τροβαδούρος-προφήτης του παρόντος μας, Τρωαδίτης.

Κι αυτό, είναι περισσότερο από κάτι.

*Από τις Εκδόσεις “Κουρσάλ” κυκλοφορεί η ποιητική συλλογή των Δημήτρη Γκιούλου και Κωνσταντίνου Παπαπρίλ- Πανάτσα “Αντάρτικο 2”.

Θα γίνει μνήμη ή θα γίνει κράτος*

Φώτο: Αλεξάνδρα Δήμου

έτσι αποξενωθήκαμε από τον πόνο
—αυτό δα είναι κι αν είναι αποξένωση…—
κι η ποίηση έγινε κραυγή έξω απ’ τον πόνο

(Βύρων Λεοντάρης, Έτσι που τραύλιζα, περιοδικό Σημειώσεις, 1992)

Λίγες μέρες πριν, αποκάλυψα σε έναν φίλο πως ετοιμαζόμασταν για τη σημερινή εκδήλωση. Με κοίταξε με ύφος μπλαζέ. «Τι νόημα έχει μια εκδήλωση για την ποίηση σήμερα; Η ποίηση έχει εδώ και καιρό πεθάνει!» μου είπε. Δεν απάντησα. Σκέφτηκα μόνο για λίγο: η ποίηση έχει όντως πεθάνει ή μήπως ήταν πάντα νεκρή; Ως προς το πρώτο ερώτημα, τα στοιχεία θα απαντούσαν μάλλον καταφατικά. Τις τελευταίες δεκαετίες οι αναγνώστες της ποίησης έχουν μειωθεί δραματικά ενώ οι πωλήσεις ποιητικών βιβλίων στην αγορά (παρά τον εκδοτικό πληθωρισμό) έχουν σχεδόν εξαφανιστεί. Η ποίηση όμως δεν ξεβράζεται μόνο εκτός αγοράς αλλά και από τα σαλόνια της επίσημης λογοτεχνικής νομενκλατούρας. Τα τελευταία 20 χρόνια, από το 1997 και μετά, τα μέλη της Σουηδικής Ακαδημίας έχουν απονείμει το νόμπελ λογοτεχνίας μόνο σε έναν ποιητή, και αυτό στον συμπατριώτη τους Τούμας Τράνστρεμερ. Μήπως λοιπόν η ποίηση εξαφανίστηκε οριστικά;

Έχω την αίσθηση πως εξωθήθηκε σε εξαφάνιση. Επιτρέψτε μου ένα παράδειγμα. Πρόσφατα, σε νεανική – σατιρική εκπομπή μεγάλης τηλεθέασης προβάλλεται βίντεο στο οποίο ο αντιπρόεδρος της βουλής απαγγέλει ποίησή του. Οι παρουσιαστές κατακλύζουν το βίντεο με καταιγισμούς αυθόρμητου γέλιου και περιπαικτικών σχολίων που όλα συντείνουν στην άποψη πως τόσο το περιεχόμενο της ποίησης όσο και το ύφος του ποιητή είναι σαχλά. Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με την ποιότητα του εν λόγω ποιήματος αλλά με την κοινή διαπίστωση πως στις μέρες μας κάθε δημόσια απαγγελία ποιημάτων θεωρείται γελοία, αφού, σύμφωνα με την επικρατούσα αισθητική ηθική, η ποίηση είναι μια αυστηρώς προσωπική υπόθεση και άρα πρέπει κανείς να την διαβάζει …από μέσα του. Στον κόσμο της κοινωνίας του θεάματος, που εδώ και τουλάχιστον πέντε δεκαετίες έχει επικρατήσει, η ποίηση, εξ αιτίας της ιδιάζουσας μορφής της, έμεινε εν πολλοίς έξω από την μετατροπή της σε προϊόν μαζικής κατανάλωσης —αν και πολλοί ποιητές θα το επιθυμούσαν διακαώς— και το τίμημα που πλήρωσε ήταν η παράδοση των ποιητών στην δημόσια χλεύη. Ο ποιητής αποφεύγει το γιουχάρισμα μόνο όταν κρατάει την ποίηση αυστηρά για τον εαυτό του, όταν διατηρεί το ποίημά του νεκρό στο χαρτί, όταν η ποίηση δεν δονεί το στόμα. Η μόνη μορφή «ποίησης» που γίνεται αποδεκτή είναι η αλλόκοτη περσόνα ενός σαλτιμπάγκου που, προσποιούμενος τον ποιητή, απαγγέλει «ποίηση»· όχι όμως ποίηση σαν αυτή που γράφουν οι ποιητές αλλά μια ποίηση γεμάτη από τα κλισέ και τις ανόητες τυπολογίες που η κοινή αντίληψη αποδίδει στην ποίηση. Η θεωρία πως η ποίηση είναι μια διαστροφή ορισμένων «μη κανονικών» επιβεβαιώνεται από τους ίδιους τους «ποιητές», δηλαδή τους διασκεδαστές που τους προσποιούνται.

Τι συμβαίνει λοιπόν με την ποίηση σήμερα; Έχουν περάσει αισίως επτά δεκαετίες από τη μνημειώδη ρήση του Αντόρνο, «Μετά το Άουσβιτς, είναι βαρβαρότητα να γράφει κανείς ποίηση» και η μεταπολεμική βαρβαρότητα είθε να δικαιώσει κάπως περίεργα αυτή τη φράση. Η ποίηση, που απέτυχε κάποτε να αποτρέψει τα κρεματόρια, σταδιακά εξορίστηκε από την μεταπολεμική κοινωνία της αφθονίας και του θεάματος, επειδή ούτε εκεί μπορούσε να βρει τον τόπο της. Για να επιστρέψουν σήμερα, ξανά, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης σε μια Ευρώπη χωρίς ποιητές. Απέτυχε, λοιπόν, η ποίηση; Αναμφισβήτητα ναι· μόνο που αυτή της η αποτυχία να προσαρμοστεί στο παρόν ήταν και η μοναδική της δυνατότητα να σώσει την ψυχή της· χωρίς να παραδοθεί στην μετα-ποίηση των διαφημιστικών σποτ, της καθημερινής αποχαυνωτικής αυτο-βελτίωσης και των μεταμοντέρνας κακογουστίας· χωρίς να γίνει ένα ακόμα αντικαταθλιπτικό χαπάκι σε φύλλο καθημερινού ημερολογίου. Εντάξει, θα πεις, η ποίηση «ανήκει στο μέλλον», γράφεται για τους πόθους «αυτών που περιμένουν την άνοιξη». Κι όμως, αν η ποίηση ανήκε στο μέλλον, θα είχε ίσως κάποτε καταφέρει να ενωθεί με την πραγματικότητα, να δικαιωθεί ιστορικά, να γίνει πράξη. Κι όμως ούτε αυτό κατάφερε. Παρέμεινε απελπιστικά ξένη με κάθε πραγματικότητα που επιβλήθηκε στο όνομα της. Ο Μαγιακόσφκι αυτοκτόνησε και αυτή η χειρονομία δεν μπορεί να κατανοηθεί παρά ως μια αυτοκτονία της ίδιας της ποίησης. Γιατί η ποίηση, όσο φουτουριστική και επαναστατική και αν δείχνει, ανήκει πάντα στο παρελθόν· στη μνήμη ενός (ου)τόπου που ακόμα και αν έχει την λαμπερή ταμπέλα του μέλλοντος δεν είναι τίποτα παραπέρα από ένα μεταμφιεσμένο παρελθόν, εκεί που «ο τάφος ονειρεύεται το λίκνο». Βλέπεις, οι ποιητές ακόμα και όταν μιλούν για το μέλλον, μιλάνε κατά βάθος «για τα γηρατειά του μέλλοντος».

Η ποίηση δεν έρχεται από το μέλλον ούτε τρέφεται από το παρόν, ακριβέστερα μιλάει πάντα για μια (πανταχού παρούσα) απουσία, μια πρωταρχική έλλειψη που είναι η πηγή, η αδιόρατη μούσα κάθε ποιητικής αγωνίας. Εξ ου και οι μομφές που δέχεται διαχρονικά η ποίηση από τους ζηλωτές του καινούργιου και τους εμφατικά ακτιβιστές της ζωή, αφού όπως συχνά την κατηγορούν «εξιδανικεύει το παρελθόν, μη μπορώντας να προσαρμοστεί στο παρόν». Όμως αυτή η κατηγόρια, δεν είναι τίποτα άλλο από την επιβεβαίωση πως η ποίηση αρνείται να πεθάνει· αρνείται να αφήσει το πεπρωμένο της σε άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες ξένες προς στους σκοπούς της· αρνείται να γίνει τσιτάτο του μέλλοντος ή σύνθημα ενός παρόντος ξένου. Γιατί ο σκοπός της ποίησης είναι ακριβώς αυτή η απουσία σκοπιμότητας — σκοπιμότητας που ενέχουν πάντα οι ενέργειες των ανθρώπων σε χρόνο ενεστώτα. Και αυτόν τον ενεστώτα, τον ταυτόχρονα παρόντα και ταυτόχρονα μελλοντικό, είναι που αρνείται η ποίηση, για να διαφυλάξει την ζωντανή μνήμη ενός παρελθόντος, όχι με τον νεκρό τρόπο της ιστορίας (αυτό που έγινε), αλλά με τον ζωντανό τρόπο της ποιητικής δυνατότης (αυτό που μπορούσε να γίνει), για να τον παραδώσει ανέπαφο στις γενιές που έρχονται.

Η ιστορία, έγραψε πρόσφατα ο Κώστας Δεσποινιάδης ερμηνεύοντας τον Άρη Αλεξάνδου, είναι μια διαρκής πάλη ανάμεσα στους ποιητές και τους χωροφύλακες. Η φράση αυτή συμπυκνώνει τον «ιστορικό ρόλο» της ποίησης, ως μιας ενοχλητικής, αντικαθεστωτικής μειοψηφίας που επισημαίνει διαρκώς πως «κάτι πάει στραβά». Γιατί αν κάποιοι, κάποτε, οραματίστηκαν έναν κόσμο όπου η ποίηση δεν θα είχε πια λόγο ύπαρξης, αφού θα είχε υπερβαθεί από ένα κοινωνικό σχέδιο στο οποίο όλες οι αγωνίες της θα είχαν δήθεν εκπληρωθεί, όχι μόνο απέτυχαν παταγωδώς αλλά άφησαν πίσω τους μια τραυματισμένη κοινωνική έρημο χωρίς ποιητές.

Στο ερώτημα, λοιπόν, που επικρέμεται (και της σημερινής εκδήλωσης αλλά και κάθε συζήτησης για την ποίηση): τι ρόλο μπορεί να έχει η ποίηση στις μέρες μας; η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη. Αφενός γιατί η θεαματική εποχή μας έχει σχετικοποιήσει —σε μέγιστο βαθμό— τις έννοιες, με αποτέλεσμα η εικόνα του ποιητή να είναι αυτή του περφόρμερ τσαρλατάνου που προσποιείται καρικατουρίστικα πως «ζει την ποίηση» (ενώ, στην πραγματικότητα, ζει εγκλωβισμένος μέσα στην στολή του κλόουν) και αφετέρου γιατί η θεμελιώδης σχέση της ποίηση με το «αρνητικό» (αυτό το στοιχείο της έλλειψης που αναλύσαμε προηγούμενα) η οποία (σχέση) χαρακτηρίζει κάθε ποίηση άξια του ονόματός της, την καθιστά αυτομάτως ανοίκεια ενός κόσμου τόσο μονόπλευρα προσανατολισμένου στην «θετικότητα». Γιατί η ποίηση, όπως και κάθε αυθεντική τέχνη, συλλαμβάνει το παρόν αρνητικά. Χωρίς καμία υποχώρηση προς της εξωραϊστική, γύψινη θετικότητα, μας λέει τη μόνη αλήθεια που αξίζουν τα πράγματα — για αυτό πληρώνει το τίμημα.

Μοιραία λοιπόν πρέπει να ψάξει κανείς πολύ για να βρει την ποίηση σήμερα, καθώς ένα επιπλέον σύμπτωμα του αφανισμού των ποιητών στην εποχή μας είναι η υπερπαραγωγή «ποίησης»· μιας, δήθεν, βέβαια ποίησης, σχεδόν βιομηχανικά παραγόμενης σε μανιακούς ρυθμούς για να καλύψει τις μπότοξ ανησυχίες μιας διαβρωμένης, ημι-μορφωμένης και αυτοαναφορικής μικροαστικότητας. Μέσα όμως στους ίδιους διαύλους, εκεί ανάμεσα στα ξερά αγριόχορτα, ζει και η χλωρή, ζωντανή ποίηση. Πόσο δύσκολο είναι άραγε να την εντοπίσεις; Και πόσο δυσκολότερο είναι να ασκηθείς σε αυτήν; Σε μια εποχή υπερ-προβολής μιας εγωπαθούς, αυτάρεσκης και τυφλής υποκειμενικότητας, πόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις για την χαμένη κοινότητα, τον υπερβατολογικό όρο δηλαδή, την αναλλοίωτη προϋπόθεση, για κάθε τέχνη; Σε μια εποχή φαμφάρας και τυμπανοκρουσίας πόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις για το απλό, μικρό και ουσιώδες;

«Χρειάζεται τόλμη / Για ν’ αγαπήσεις / Και την ύστατη / Σταγόνα δάκρυ» γράφει ο Δημήτρης Τρωαδίτης.

Η ποίηση του Δημήτρη Τρωαδίτη στέκεται στο αντίποδα της ποιητικής δημιουργίας της εποχής μας. Λιτή και ουσιώδης, χωρίς ηλεκτρικούς ενισχυτές, ανόητους βερμπαλισμούς και φιλολογικά φτιασιδώματα, με γλώσσα καθημερινή, μας θυμίζει πως η τέχνη δεν είναι ζήτημα των ειδικών της, αλλά αυτών που έχουν κάτι να πουν. Αυτών που νιώθουν αυτήν την έλλειψη και δονούνται από μια ασυμβίβαστη θέληση να την εκφράσουν.

Θα γράψει στο «Η μοναξιά του χρόνου»:

«οι νεκροί στις κοιλάδες δεν ξεχνιούνται […] τα κατάλευκα πρόσωπα / δεν φεύγουν εύκολα από τη μνήμη»

Η ποίηση για τον Τρωαδίτη είναι μια καταβύθιση στο παρελθόν, από την «Ωδή στο ανικανοποίητο» θα μπορούσαμε να αποκόψουμε και έναν σύντομο ορισμό της:

«να κάνεις επισκέψεις / σε μισοφωτισμένα υπόγεια / όπου οι πρόγονοι επανέρχονται»

Το παρελθόν, η μνήμη για τον ποιητή είναι το μόνο υλικό αλλά και ταυτόχρονα το αβάσταχτο βάρος του. Θα γράψει στις «Απόπειρες Ονείρων»

«κάθε απόπειρα σκέψεις / περιέχει όλες τις απόπειρες μαζί / κάθε κίνηση στο άπειρο / περιέχει όλες τις κινήσεις μαζί / κάθε έμπνευση στα κενά διαστήματα / περιέχει όλες τις γητειές του κόσμου»

Ο ποιητής είναι ένας νοσταλγός και που δεν συμβιβάζεται με την υπάρχουσα βαρβαρότητα, ένας νοσταλγός που αν τύχει και είναι ταυτόχρονα κοινωνός ενός οράματος για έναν κόσμο πιο ζεστό, μετατρέπεται σε πρόσωπο σχεδόν τραγικό. Θα γράψει στο «Η μοναξιά του χρόνου»

«Όσοι ήταν χτες επαναστάτες / σίγουρα είναι δυο φορές γεροντότεροι»

Και στην «Ωδή στο ανικανοποίητο» ο τόνος θα γίνει ακόμα πιο σπαρακτικός αλλά και ταυτόχρονα επικριτικός. Θα πει:

«πασχίζεις να επιστρέψεις στις μνήμες των παιδικών σου χρόνων / το μάνα εξ ουρανού δεν ήρθε και οι ιεροτελεστίες εφιάλτες // όσοι αγωνιούν να πιάσουν ακίνδυνες χίμαιρες / όσοι επιδίδονται στο κυνήγι χρωματιστών αλεπούδων / είναι ήδη γεροντότεροι απ’ το χθες της ύπαρξή μου»

Ο ποιητής δεν θα χαριστεί στην εποχή μας, στον α-νοήτο τρόπο ζωής της και στην περιφέρουσα αγωνία για την απουσία νοήματος. Διαβάζω δυο αποσπάσματα από τις «Απόπειρες Ονείρων»

«φοράς ατάραχος τ’ όνομά σου / περιφέροντάς το με ευτελή κοσμήματα / κειμήλιο σε φωτιές που τρεμοκαίνε / ασήμαντο στολίδι προς εξαφάνιση // κι ας διατείνονται οι μετεωρολόγοι / ότι χρειάζεται τόλμη ν’ αγαπήσεις ακόμα / και την ύστατη σταγόνα δάκρυ»

«στις καταποντισμένες αυτές στιγμές / κάθε ευχή μοιάζει επαναστατικό μανιφέστο / κάθε αύρα ανοίγει το δρόμο… / άλλωστε δεν πεθαίνει κανείς από ασάφεια / αλλά από κρύο και μοναξιά»

Στο «Δώδεκα και μία στιγμές υπόληψης» ο τόνος, που χρωματίζει την εποχή μας, θα γίνει ακόμα πιο σκοτεινός:

«ο ήλιος δεν ανέτειλε / ο τελευταίος υπάλληλος αναχώρησε / κι ήμουν αυτό που / έκλεισα την πόρτα πίσω του / για τελευταία φορά»

Μέσα σε αυτό το ζοφερό παρόν, υπάρχει άραγε κάποιο μέλλον άξιο του ονόματος του, υπάρχει κάποιο καθήκον για εμάς στο παρόν; Υπάρχει, θα απαντήσει ο Τρωαδίτης, μόνο που το καθήκον αυτό χρειάζεται θάρρος για να το ακολουθήσεις καθώς βρίσκεται στον αντίποδα του πάνδημου πραγματισμού. Θα πει, πάλι στο «Δώδεκα και μία στιγμές υπόληψης»:

«το μεγάλο στοίχημα / είναι να διατηρήσουμε / αναμμένη τη μικρή / σταγόνα της βροχής»

Και για το μέλλον; Υπάρχει κάτι που να προδικάζει αυτό το ζοφερό παρόν; Ο Τρωαδίτης, χωρίς περιστροφές, μας προειδοποιεί πως είμαστε αναγκασμένοι να ζήσουμε στο εδώ και τώρα, αφού, όπως γράφει στο «Απόπειρες Ονείρων»:

«όλα συνεχίζονται… / όλα μυρίζουν θειάφι και σπέρμα / εκκωφαντική απομόνωση η ζωή του καθενός / ανοιχτός κάδος με απόλυτη ησυχία // ούτε θρόισμα φύλλου / ούτε ισορροπίες / ούτε λεπτοδείκτες / μόνο γεννήσεις στα σκοτάδια / στους πίσω δρόμους με τους ξεγελασμένους εραστές των φαντασμάτων»

Άραγε ποιο θα είναι το μέλλον της ποίησης; Με όσα ήδη είπαμε, η ερώτηση μοιάζει αντιφατική. Αφού η ποίηση δεν ανήκει στο μέλλον πώς μπορούμε να μιλάμε για «μέλλον της ποίησης»; Αναμφισβήτητα αυτό που έχει παρόν και μέλλον είναι αυτή η πρωτογωνική ανθρώπινη δραστηριότητα, η πρώτη γλώσσα της ανθρωπότητας, όπως μας βεβαιώνουν οι ανθρωπολόγοι, η ποίηση. Και αφού ανακουφιστήκαμε με τη διαπίστωση πως η ποίηση θα συνεχίζει αναγκαστικά να γράφεται, αφού είμαστε αναγκασμένοι να ζήσουμε, ας αναρωτηθούμε (χωρίς απαραίτητα να απαντήσουμε): τι ποίηση έχει νόημα να γράψουμε;

Όταν το παρόν μας αρνείται τη λύτρωση η σκέψη γίνεται όργανο της απελπισίας. Και αυτή η απελπισία, που διατηρεί ζωντανή η ποίηση του παρόντος, είναι, όσο αντιφατικό και αν ακούγεται, το μόνο δοχείο της μελλοντικής ελπίδας. Το τωρινό καθήκον της ποίησης είναι η υποχρέωση να κρατήσει ζωντανή την ελπίδα, η υποχρέωση να μην συμβιβαστεί ποτέ με το παρόν, η ανάγκη να εκφράσει την ανειρήνευτη αγωνία των ανθρώπινων πόθων. Γιατί στις μέρες μας, η ποίηση είναι οιονεί εξέγερση, άρνηση του παρόντος, και μόνο μια τέτοια ποίηση έχει νόημα. Γιατί μόνο μια τέτοια ποίηση, που δεν έχει τίποτα για να ανταλλάξει με το τώρα, είναι μια ποίηση που δεν μπορεί να ηττηθεί.

Και ας μην γελιόμαστε, επειδή η ποίηση αρνείται να ηττηθεί, προσπαθούν να την σκοτώσουν, να την αποβάλλουν κοινωνικά, να την λοιδορήσουν. Στην εποχή μας, ο μοναδικός «ποιητής» που γίνεται κοινωνικά αποδεκτός είναι η καρικατούρα του «ποιητή Φαμφάρα»· για να επιβεβαιωθεί, έτσι, η κοινωνική προκατάληψη της ποιητικής γελοιογραφίας και να τελειώσουν, οι προπαγανδιστές τους λαμπρού μέλλοντος, με την τελευταία ενοχλητική αντιπολίτευση.

Μέσα σε αυτή την εικόνα η ποίηση αναγκαστικά επιστρέφει στη σκιά της. Γίνεται ερμητική και δυσπρόσιτη — προσιτή μόνο για αυτούς που δεν μπορούν να ζήσουν αλλιώς. Κι έτσι, μοιραία, αφού δεν κατάφερε να αλλάξει τον κόσμο, γίνεται ξανά δοχείο αεροστεγές, ικανό να διαφυλάξει τον πύρινα της ανθρώπινης ευαισθησίας από τη γενικευμένη άνοδο της βαρβαρότητας.

«Τι έχει να μας δώσει σήμερα η ποίηση; Τι έχει να μας πει για το μέλλον;» με είχε ρωτήσει αφοπλιστικά —πριν λίγες μέρες, όπως σας είπα πριν— ο φίλος μου. ΤΙΠΟΤΑ, ήταν η απάντησή μου, ή με έναν στοίχο του Τράνστρεμερ «Έχω πτυχίο από το πανεπιστήμιο της λήθης και τα χέρια μου είναι τόσο άδεια όσο και το πουκάμισο που στεγνώνει στο σχοινί»

Σωτήρης Λυκουργιώτης

*η φράση του τίτλου είναι του Γεράσιμου Λυκιαρδόπουλου

Η ποίηση είναι ένα σημείωμα σε ένα μπουκάλι που πλέει στον ωκεανό του παρόντος. Για αυτό και μένει απροσάρμοστη σε μια εποχή που τόσο εμφατικά μιλά για το μέλλον.